ସର୍ଵତ୍ର ଗିରିଦୁର୍ଗେଷୁ ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେଷୁ ଚ । ଅନ୍ଵେଷିତୋ ମେ ଦୂତୈସ୍ତୁ ନ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯାଦସାଂପତେ
ମୋର ଦୂତମାନେ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସବୁଠି ଖୋଜିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହେ ଜଳର ସ୍ୱାମୀ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୋ ପୁଅକୁ ମିଳିଲେନି।
ଆଜ୍ଞାପଯ ମହାରାଜ କିଂ କରୋମି ଗତେ ସୁତେ । ନ ମେ ଦୋଷୋଽତ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞ ଭାଗ୍ଯଦୋଷସ୍ତୁ ସର୍ଵଥା
ମହାରାଜ, ଆଦେଶ ଦିଅ, ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠାରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟର ଦୋଷ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଭୂପଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଚେତାଃ କୁପିତୋ ଭୃଶମ୍ । ଶଶାପ ଚ ନୃପଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵଞ୍ଚିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଚେତା ଭୟଙ୍କର ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଛନ୍ତି ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ପୁନିପୁନି ଶାପ ଦେଲେ।
ନୃପତେଽହଂ ତ୍ଵଯା ଯସ୍ମାଦ୍ଵଚସା ଚ ପ୍ରଵଞ୍ଚିତଃ । ତସ୍ମାଜ୍ଜଲୋଦରୋ ଵ୍ଯାଧିସ୍ତ୍ଵାଂ ତୁଦତ୍ଵତିଦାରୁଣଃ
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ମୋତେ କଥାରେ ଧୋକା ଦେଇଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ଜଳୋଦର ରୋଗ ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଶପ୍ତୋ ମହୀପାଲଃ କୁପିତେନ ପ୍ରଚେତସା । ପୀଡିତୋଽଭୂତ୍ତଦା ରାଜା ଵ୍ଯାଧିନା ଦୁଃଖଦେନ ତୁ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ଏପରି ଭାବରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ପ୍ରଚେତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇ, ରାଜା ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ ଶପ୍ତ୍ଵା ନୃପଂ ପାଶୀ ଜଗାମ ନିଜମାସ୍ପଦମ୍ । ରାଜା ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାଵ୍ଯାଧିଂ ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ପାଶୀ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପଡ଼ି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞପଶୁଭୂତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵଧକରଣାଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରନିଷେଧଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଗତେଽଥ ଵରୁଣେ ରାଜା ରୋଗେଣାତୀଵ ପୀଡିତଃ । ଦୁଃଖାଦ୍ଦୁଃଖଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତୋଽଭୂଦ୍ ଭୃଶଂ ତଦା
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ବରୁଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲେ; ଦୁଃଖ ପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ।
କୁମାରୋଽସୌ ଵନେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ରୋଗପୀଡିତମ୍ । ଗମନାଯ ମତିଂ ରାଜଂଶ୍ଚକାର ସ୍ନେହଯନ୍ତ୍ରିତଃ
ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ରାଜକୁମାର ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତା ରୋଗରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସ୍ନେହରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସଂଵତ୍ସରେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ପିତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଦରାତ୍ । ଗନ୍ତୁକାମଂ ତୁ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶକ୍ରସ୍ତତ୍ରାଜଗାମ ହ
ଏକ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ପୁଅ ଭଲପାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଵାସଵସ୍ତୁ ତଦା ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ । ଵାରଯାମାସ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵୈ କୁମାରଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତମ୍
ବାସବ, ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚଟ୍କରେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଯାଇବାରୁ ବାରଣ କରିବାକୁ ଉପାୟ ଦେଖିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ରାଜପୁତ୍ର ନ ଜାନାସି ରାଜନୀତିଂ ସୁଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ଅତଃ କରୋଷି ମୂଢସ୍ତ୍ଵଂ ଗମନାଯ ମତିଂ ଵୃଥା
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ — ରାଜକୁମାର, ତୁମେ ରାଜନୀତିର ଗୁପ୍ତ ଅଭିଜ୍ଞତା ଜଣାନାହିଁ, ଯାହା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା ଭାବରେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।
ପିତା ତଵ ମହାଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । କାରଯିଷ୍ଯତି ହୋମଂ ତେ ଜ୍ଵଲିତେଽଥ ଵିଭାଵସୌ
ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିତା, ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା, ତୁମ ପାଇଁ ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଇବେ।
ଆତ୍ମା ହି ଵଲ୍ଲଭସ୍ତାତ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ଖଲୁ । ତଦର୍ଥେ ଵଲ୍ଲଭାଃ ସନ୍ତି ପୁତ୍ରଦାରଧନାଦଯଃ
ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଆତ୍ମାର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ପ୍ରିୟ ହୋଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନୋ ଦେହରକ୍ଷାର୍ଥଂ ହତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ଵଲ୍ଲଭଂ ସୁତମ୍ । ହଵନଂ କାରଯିତ୍ଵାସୌ ରୋଗମୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ସେ ତୁମେ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ମାରିବେ, ଏବଂ ହୋମ କରିବା ପରେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେବେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜପୁତ୍ର ପିତୁର୍ଗୃହେ । ମୃତେ ପିତରି ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ରାଜ୍ଯାର୍ଥେ ସର୍ଵଥା ପୁନଃ
ତେଣୁ, ରାଜକୁମାର, ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ପରେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଫେରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ନିଷେଧିତସ୍ତତ୍ର ଵାସଵେନ ନୃପାତ୍ମଜଃ । ଵନମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତଃ କାମଂ ପୁନଃ ସଂଵତ୍ସରଂ ନୃପ
ଏଭଳି ଭାବେ ବାସବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେଧିତ ହେଇ, ରାଜପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ବର୍ଷ ଅଧିକ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିଲେ।
ଅତ୍ଯନ୍ତଂ ଦୁଃଖିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତଦାଽଽତ୍ମଜଃ । ଗମନାଯ ମତିଂ ଚକ୍ରେ ମରଣେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ତୁଷାରାଡ୍ ଦ୍ଵିଜରୂପେଣ ତତ୍ରାଗତ୍ଯ ଚ ରୋହିତମ୍ । ନିଵାରଯାମାସ ସୁତଂ ଯୁକ୍ତିଵାକ୍ଯୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ତୁଷାରାଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧରି ଏଠାକୁ ଆସି, ରୋହିତକୁ ବାରମ୍ବାର ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ନିବାରଣ କଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽତିଦୁଃଖାର୍ତୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ସ୍ଵପୁରୋହିତମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ରୋଗନାଶାଯ ତତ୍ରୋପାଯଂ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — ରୋଗ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଉପାୟ କଣ?
ତମାହ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୁତ୍ରୋ ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ନୃପୋତ୍ତମ । କ୍ରଯକ୍ରୀତେନ ପୁତ୍ରେଣ ଶାପମୋକ୍ଷୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — ରାଜା, କ୍ରୟ କରାଯାଇଥିବା ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କର; ଏହାରେ ଶାପ ମୁକ୍ତି ହେବ।
ପୁତ୍ରା ଦଶଵିଧାଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ । ଦ୍ରଵ୍ଯେଣାନୀଯ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରଂ କୁରୁ ନୃପୋତ୍ତମ
ବେଦ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଛନ୍ତି — ପୁତ୍ର ଦଶ ପ୍ରକାର। ତେଣୁ, ରାଜା, ଧନ ଦେଇ ପୁତ୍ର ନେଇ ଯଜ୍ଞ କର।
ଵରୁଣୋଽପି ପ୍ରସନ୍ନଃ ସନ୍ସୁଖକାରୀ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଲୋଭାତ୍କୋଽପି ଦ୍ଵିଜଃ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରଜଃ
ତାପରେ ଭାରୁଣ ଖୁସି ହେବେ ଏବଂ ସୁଖ ଦେବେ; ଲୋଭରେ ତୁମ ଦେଶର କିଛି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁତ୍ର ଦେବେ।
ଏଵଂ ପ୍ରମୋଦିତୋ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାମନା । ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରେରଯାମାସ ତଦନ୍ଵେଷଣକାମ୍ଯଯା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଖୁସି ହେଇ, ଏପରି ପୁତ୍ର ଖୋଜିବା ପାଇଁ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
ଅଜୀଗର୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵିଷଯେ ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ତସ୍ଯାସଂଶ୍ଚ ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରା ନିର୍ଧନସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ
ରାଜାଙ୍କ ଦେଶରେ ଏକ ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଜୀଗର୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ବିଶେଷ ଦରିଦ୍ର ଥିଲେ।
ପ୍ରଧାନେନାପ୍ଯସୌ ପୃଷ୍ଟଃ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ଦୁର୍ବଲୋ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗଵାଂ ଶତଂ ଦଦାମୀତି ଦେହି ପୁତ୍ରଂ ମଖାଯ ଵୈ
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ବଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ସେ କହିଲେ — 'ମୋତେ ଶତ ଗାଁ ଦିଅ, ତାହାଲେ ମୁଁ ହୋମ ପାଇଁ ପୁତ୍ର ଦେଇବି।'
ଶୁନଃପୁଚ୍ଛଃ ଶୁନଃଶେପଃ ଶୁନୋଲାଂଗୂଲ ଇତ୍ଯମୀ । ତେଷାମେକତମଂ ଦେହି ଦଦାମି ତୁ ଗଵାଂ ଶତମ୍
'ଶୁନଃପୁଚ୍ଛ, ଶୁନଃଶେପ, ଶୁନୋଲାଙ୍ଗୂଳ — ଏହି ତିନି ନାମ। ମୋତେ ଶତ ଗାଁ ଦିଅ, ତାହାଲେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ପୁତ୍ର ଦେଇବି।'
ଅଜୀଗର୍ତସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ଚ କତମଂ ତେଭ୍ଯୋ ଵିକ୍ରେତୁଂ ଵୈ ମନୋ ଦଧେ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଜୀଗର୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡିତ ହେଇ, କେଉଁ ପୁତ୍ରକୁ ବିକ୍ରି କରିବେ ବିଚାର କରିଲେ।
କାର୍ଯାଧିକାରିଣଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ମତ୍ଵା ନାସାଵଦାଦମୁମ୍ । କନିଷ୍ଠଂ ନାପ୍ଯଦାନ୍ମାତା ମମୈଷ ଇତି ଵାଦିନୀ
ଘରର କାମକୁ ଦେଖିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେନି; ମାତା 'ଏହି ପୁତ୍ର ମୋର' କହି କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଲେନି।
ମଧ୍ଯମଂ ଚ ଶୁନଃଶେପଂ ଦଦୌ ଗଵାଂ ଶତେନ ଚ । ଆନିନାଯ ପଶୁଂ ଚକ୍ରେ ନରମେଧେ ନରାଧିପଃ
ମଧ୍ୟପୁତ୍ର ଶୁନଃଶେପଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ଗାଁ ସହିତ ଦେଇ, ରାଜା ମନୁଷ୍ୟ ବଳି ପାଇଁ ଏହାକୁ ଆଣିଲେ ।
ରୁଦନ୍ତଂ ଦୁଃଖିତଂ ଦୀନଂ ଵେପମାନଂ ଭୃଶାତୁରମ୍ । ଯୂପେ ବଦ୍ଧଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯାମୁଂ ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ମୁନଯସ୍ତଦା
ଉପବନ୍ଧିତ ଶୁନଃଶେପ ରୋଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଦୀନ, କମ୍ପିତ ଏବଂ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିବା ଦେଖି, ସେହି ସମୟରେ ମୁନିମାନେ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ ।