ଲୋକପାଲୋଽସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ । ମନ୍ଯସେ ମଦ୍ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଗଚ୍ଛ ଭଵନଂ ଵିଭୋ
"ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁଭବୀ। ଯଦି ମୋର କଥାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।"
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଯାଵାନ୍ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯାଵାଶୁ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ନୃପଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେଠି ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୟାଳୁ ଜଳର ଠାକୁର ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ 'ଓଁ' ବୋଲି, ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା।
ଗତେଽଥ ଵରୁଣୋ ରାଜା ବଭୂଵାତିମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁତସ୍ଯୈଵଂ ରାଜା ମୁଦମଵାପ ହ
ବରୁଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ପାଇ, ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ।
ଚକାର ରାଜକାର୍ଯାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଦା ନୃପଃ । କାଲେନ ଵ୍ରଜତା ପୁତ୍ରୋ ବଭୂଵ ଦଶଵାର୍ଷିକଃ
ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦଶ ବର୍ଷରେ ପହଁଚିଲା।
ତସ୍ଯୋପଵୀତସାମଗ୍ରୀଂ ଵିଭୂତିସଦୃଶୀଂ ନୃପଃ । ଚକାର ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ଶିଷ୍ଟୈରନ୍ଵିତଃ ସଚିଵୈସ୍ତଥା
ରାଜା, ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ପୁଅ ପାଇଁ ଉପବୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଏକାଦଶେ ସୁତାସ୍ଯାବ୍ଦେ ଵ୍ରତବନ୍ଧଵିଧୌ ନୃପଃ । ଵିଦଧେ ଵିଧିଵତ୍କାର୍ଯଂ ଚିତ୍ତେ ଚିନ୍ତାତୁରଃ ପୁନଃ
ପୁଅର ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ, ଉପନୟନ ସମୟରେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ବିଧିମତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ପୁଣି ଚିନ୍ତା ରହିଲା।
ଵର୍ତମାନେ ତଥା କାର୍ଯେ ଉପନୀତେ କୁମାରକେ । ଆଜଗାମାଥ ଵରୁଣୋ ଵିପ୍ରଵେଷଧରସ୍ତଦା
ଏପରି ଉପନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଶିଶୁ ଉପନୀତ ହେବା ପରେ, ସେତେବେଳେ ବରୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଆସିଲେ।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନୃପତିସ୍ତୂର୍ଣଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ । କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସୁରୋତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ନମସ୍କାର କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଵ ଦତ୍ତୋପଵୀତୋଽଯଂ ପଶୁଯୋଗ୍ଯୋଽସ୍ତି ମେ ସୁତଃ । ପ୍ରସାଦାତ୍ତଵ ମେ ଶୋକୋ ଗତୋ ଵନ୍ଧ୍ଯାପଵାଦଜଃ
"ଦେବ, ମୋର ପୁଅ ଏବେ ଉପବୀତ ପାଇଛି, ପଶୁଯୋଗ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ, ବନ୍ଧ୍ୟା ଅପବାଦର ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରୁ ହଟିଯାଇଛି।"
କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରଭୂତଵରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସମଯେ ଶୃଣୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସତ୍ଯମଦ୍ଯ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
"ମୁଁ ବହୁତ ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଆଜି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।"
ସମାଵର୍ତନକର୍ମାନ୍ତେ କରିଷ୍ଯାମି ତଵେପ୍ସିତମ୍ । ମମୋପରି ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି
"ସମାବର୍ତନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି; ସେଯାଏଁ ମୋତେ କୃପା କରି, ଦୟା କରି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।"
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ପ୍ରତାରଯସି ମାଂ ରାଜନ୍ ପୁତ୍ରପ୍ରେମାକୁଲୋ ଭୃଶମ୍ । ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତାଂ ମହାମତେ
ବରୁଣ କହିଲେ—"ରାଜା, ତୁମେ ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, ମୋତେ ଠକାଉଛ; ପୁନିପୁନି ବୁଦ୍ଧି ଲାଗାଇ, ଚତୁର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।"
ଗଚ୍ଛାମ୍ଯଦ୍ଯ ମହାରାଜ ଵଚସା ତଵ ନୋଦିତଃ । ଆଗମିଷ୍ଯାମି ସମଯେ ସମାଵର୍ତନକର୍ମଣି
ମହାରାଜ, ଆଜି ମୁଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଆଦେଶ ଦେଲେ ତାହାରେ ନୁହେଁ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ପାଶୀ ତପାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ଵିଶାଂପତେ । ରାଜା ପ୍ରମୁଦିତଃ କାର୍ଯଂ ଚକାର ଚ ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ଏପରି କହି, ପାଶୀ ବିଦାୟ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ କାମ କ୍ରମାନୁସାରେ କରିଲେ।
ଆଗତଂ ଵରୁଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମାରୋଽତିଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସମଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଚିନ୍ତାତୁରୋଽଭଵତ୍
ବରୁଣଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜକୁମାର ଯଜ୍ଞର ସମୟ ବୁଝି, ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶୋକସ୍ଯ କାରଣଂ ରାଜ୍ଞଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦିତସ୍ତତଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାତ୍ମଵଧମାଯୁଷ୍ମନ୍ ଗମନାଯ ମତିଂ ଦଧୌ
ସେ ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରିଲେ; ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଜାଣି, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ନିଜେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଠିକ୍ କଲେ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ପରମଂ କୃତ୍ଵା ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସଚିଵାତ୍ମଜୈଃ । ପ୍ରଯଯୌ ନଗରାତ୍ତସ୍ମାନ୍ନିର୍ଗତ୍ଯ ଵନମପ୍ଯସୌ
ମନେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ସଲାହ କରି, ସେ ସହର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଗତେ ପୁତ୍ରେ ନୃପଃ କାମଂ ଦୁଃଖିତୋଽଭୂଦ୍ ଭୃଶଂ ତଦା । ପ୍ରେରଯାମାସ ଦୂତାନ୍ସ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯାନ୍ଵେଷଣକାମ୍ଯଯା
ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ନିଜ ଦୂତମାନେକୁ ପଠାଇଲେ।
ଏଵଂ ଗତେଽଥ କାଲେଽସୌ ଵରୁଣସ୍ତଦ୍ଗୃହଂ ଗତଃ । ରାଜାନଂ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତଂ କୁରୁ ଯଜ୍ଞମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି ଭାବେ କିଛି ସମୟ ଯିବା ପରେ, ବରୁଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ କର'।
ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ପ୍ରାହ ଦେଵଦେଵ କରୋମି କିମ୍ । ନ ଜାନେ କ୍ଵାପି ପୁତ୍ରୋ ମେ ଗତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ଭଯାକୁଲଃ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ପୁଅ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ ମୁଁ ଜାଣେନି, ଆଜି ମୁଁ ଭୟରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତିତ।'
ସର୍ଵତ୍ର ଗିରିଦୁର୍ଗେଷୁ ମୁନୀନାମାଶ୍ରମେଷୁ ଚ । ଅନ୍ଵେଷିତୋ ମେ ଦୂତୈସ୍ତୁ ନ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯାଦସାଂପତେ
ମୋର ଦୂତମାନେ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସବୁଠି ଖୋଜିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ହେ ଜଳର ସ୍ୱାମୀ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମୋ ପୁଅକୁ ମିଳିଲେନି।
ଆଜ୍ଞାପଯ ମହାରାଜ କିଂ କରୋମି ଗତେ ସୁତେ । ନ ମେ ଦୋଷୋଽତ୍ର ସର୍ଵଜ୍ଞ ଭାଗ୍ଯଦୋଷସ୍ତୁ ସର୍ଵଥା
ମହାରାଜ, ଆଦେଶ ଦିଅ, ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏଠାରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟର ଦୋଷ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଭୂପଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଚେତାଃ କୁପିତୋ ଭୃଶମ୍ । ଶଶାପ ଚ ନୃପଂ କ୍ରୋଧାଦ୍ଵଞ୍ଚିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଚେତା ଭୟଙ୍କର ରୂଷ୍ଟ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେଇଛନ୍ତି ଭାବି, କ୍ରୋଧରେ ପୁନିପୁନି ଶାପ ଦେଲେ।
ନୃପତେଽହଂ ତ୍ଵଯା ଯସ୍ମାଦ୍ଵଚସା ଚ ପ୍ରଵଞ୍ଚିତଃ । ତସ୍ମାଜ୍ଜଲୋଦରୋ ଵ୍ଯାଧିସ୍ତ୍ଵାଂ ତୁଦତ୍ଵତିଦାରୁଣଃ
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ମୋତେ କଥାରେ ଧୋକା ଦେଇଛ; ଏହି କାରଣରୁ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ଜଳୋଦର ରୋଗ ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଶପ୍ତୋ ମହୀପାଲଃ କୁପିତେନ ପ୍ରଚେତସା । ପୀଡିତୋଽଭୂତ୍ତଦା ରାଜା ଵ୍ଯାଧିନା ଦୁଃଖଦେନ ତୁ
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ଏପରି ଭାବରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ପ୍ରଚେତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହୋଇ, ରାଜା ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଏଵଂ ଶପ୍ତ୍ଵା ନୃପଂ ପାଶୀ ଜଗାମ ନିଜମାସ୍ପଦମ୍ । ରାଜା ପ୍ରାପ୍ଯ ମହାଵ୍ଯାଧିଂ ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ
ଏପରି ଭାବେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ପାଶୀ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ପଡ଼ି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞପଶୁଭୂତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵଧକରଣାଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରନିଷେଧଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଗତେଽଥ ଵରୁଣେ ରାଜା ରୋଗେଣାତୀଵ ପୀଡିତଃ । ଦୁଃଖାଦ୍ଦୁଃଖଂ ପରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତୋଽଭୂଦ୍ ଭୃଶଂ ତଦା
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି - ବରୁଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଭୟଙ୍କର ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲେ; ଦୁଃଖ ପରେ ଆଉ ଦୁଃଖ ଭୋଗି, ସେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ।
କୁମାରୋଽସୌ ଵନେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ରୋଗପୀଡିତମ୍ । ଗମନାଯ ମତିଂ ରାଜଂଶ୍ଚକାର ସ୍ନେହଯନ୍ତ୍ରିତଃ
ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ରାଜକୁମାର ଜାଣିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପିତା ରୋଗରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି; ସ୍ନେହରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ସେ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସଂଵତ୍ସରେ ଵ୍ଯତୀତେ ତୁ ପିତରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମାଦରାତ୍ । ଗନ୍ତୁକାମଂ ତୁ ତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶକ୍ରସ୍ତତ୍ରାଜଗାମ ହ
ଏକ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ପୁଅ ଭଲପାଇ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ; ଏହି କଥା ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଵାସଵସ୍ତୁ ତଦା ରୂପଂ କୃତ୍ଵା ଵିପ୍ରସ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ । ଵାରଯାମାସ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵୈ କୁମାରଂ ଗନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତମ୍
ବାସବ, ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଚଟ୍କରେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଯାଇବାରୁ ବାରଣ କରିବାକୁ ଉପାୟ ଦେଖିଲେ।