ଚୂଡାକରଣକାଲେ ତୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ପରମୋତ୍ସଵେ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତରସା ପାଶୀ ଭଵନଂ ନୃପତେଃ ପୁନଃ
ଚୂଡ଼ାକର୍ମର ସମୟ ଆସି, ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବରୁଣ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମହଳକୁ ପୁଣି ଆସିଲେ।
ଯଦାଙ୍କେ ସୁତମାଦାଯ ରାଜ୍ଞୀ ନୃପତିସନ୍ନିଧୌ । ଉପଵିଷ୍ଟା କ୍ରିଯାକାଲେ ତଦୈଵ ଵରୁଣୋଽଭ୍ଯଗାତ୍
ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ଞୀ ପୁଅକୁ ଆଂକ ଉପରେ ରଖି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ରିୟାର ସମୟରେ ବସିଥିଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବରୁଣ ଆସିଲେ।
କୁରୁ କର୍ମେତି ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ଵଚନଂ କଥଯନ୍ନୃପମ୍ । ଵିପ୍ରରୂପଧରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଇଵ ପାଵକଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ 'କାର୍ଯ୍ୟ କର' ବୋଲି କହି, ଶ୍ରୀମାନ ବରୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ନୃପତିସ୍ତ୍ଵଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ବଭୂଵାତୀଵ ଵିହ୍ଵଲଃ । ନମଶ୍ଚକାର ତଂ ଭୀତ୍ଯା କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ପୁରଃ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ଭୟରେ ହାତ ଜୋଡି ସେଠାରେ ମାଥା ନମାଇଲେ।
ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ତଂ ରାଜୋଵାଚ ଵିନୀତଵାନ୍ । ସ୍ଵାମିନ୍ କାର୍ଯଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ମଖସ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ସେଠାରେ ପୂଜା କରି, ରାଜା ବିନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ମୁଁ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।"
ଵକ୍ତଵ୍ଯମସ୍ତି ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ଵିଭୋ । ଯୁକ୍ତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯସେ ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଦ୍ ବ୍ରଵୀମି ତଵାଗ୍ରତଃ
"ଏଠି ଆଉ କିଛି କହିବାକୁ ଅଛି—ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯଦି ଏହା ଉଚିତ ମନେ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବି।"
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସଂସ୍କୃତାଶ୍ଚାନ୍ଯଥା ଶୂଦ୍ରା ଏଵଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
"ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ଜାତି ଦ୍ୱିଜ; ଅନ୍ୟମାନେ ଶୂଦ୍ର। ବେଦ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି।"
ତସ୍ମାଦଯଂ ସୁତୋ ମେଽଦ୍ଯ ଶୁଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ତତେ ଶିଶୁଃ । ଉପନୀତଃ କ୍ରିଯାର୍ହଃ ସ୍ଯାଦିତି ଵେଦେଷୁ ନିର୍ଣଯଃ
"ଏହିଠାରୁ, ମୋର ପୁଅ ଏବେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରହୁଛି; କିନ୍ତୁ ବେଦରେ କହାଯାଇଛି, ଉପନୟନ ହେଲେ ସେ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।"
ରାଜ୍ଞାମେକାଦଶେ ଵର୍ଷେ ସଦୋପନଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଷ୍ଟମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶେ କିଲ
"ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ ଉପନୟନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ।"
ଦଯସେ ଯଦି ଦେଵେଶ ଦୀନଂ ମାଂ ସେଵକଂ ତଵ । ତଦୋପନୀଯ କର୍ତାସ୍ମି ପଶୁନା ଯଜ୍ଞମୁତ୍ତମମ୍
"ଦେବେଶ, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ, ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖୀ ଦାସକୁ, କୃପା କରନ୍ତି, ତେବେ ଉପନୟନ କରାଇ, ମୁଁ ପଶୁଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବି।"
ଲୋକପାଲୋଽସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ । ମନ୍ଯସେ ମଦ୍ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ ଗଚ୍ଛ ଭଵନଂ ଵିଭୋ
"ଆପଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁଭବୀ। ଯଦି ମୋର କଥାକୁ ସତ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।"
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଯାଵାନ୍ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଓମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯାଵାଶୁ ପ୍ରସନ୍ନଵଦନୋ ନୃପଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେଠି ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୟାଳୁ ଜଳର ଠାକୁର ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ 'ଓଁ' ବୋଲି, ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା।
ଗତେଽଥ ଵରୁଣୋ ରାଜା ବଭୂଵାତିମୁଦାନ୍ଵିତଃ । ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁତସ୍ଯୈଵଂ ରାଜା ମୁଦମଵାପ ହ
ବରୁଣ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ପାଇ, ରାଜା ଖୁସି ହେଲେ।
ଚକାର ରାଜକାର୍ଯାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଦା ନୃପଃ । କାଲେନ ଵ୍ରଜତା ପୁତ୍ରୋ ବଭୂଵ ଦଶଵାର୍ଷିକଃ
ତାପରେ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ରାଜକାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦଶ ବର୍ଷରେ ପହଁଚିଲା।
ତସ୍ଯୋପଵୀତସାମଗ୍ରୀଂ ଵିଭୂତିସଦୃଶୀଂ ନୃପଃ । ଚକାର ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ଶିଷ୍ଟୈରନ୍ଵିତଃ ସଚିଵୈସ୍ତଥା
ରାଜା, ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ପୁଅ ପାଇଁ ଉପବୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ତାଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ।
ଏକାଦଶେ ସୁତାସ୍ଯାବ୍ଦେ ଵ୍ରତବନ୍ଧଵିଧୌ ନୃପଃ । ଵିଦଧେ ଵିଧିଵତ୍କାର୍ଯଂ ଚିତ୍ତେ ଚିନ୍ତାତୁରଃ ପୁନଃ
ପୁଅର ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ, ଉପନୟନ ସମୟରେ, ରାଜା ସମସ୍ତ ବିଧିମତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ପୁଣି ଚିନ୍ତା ରହିଲା।
ଵର୍ତମାନେ ତଥା କାର୍ଯେ ଉପନୀତେ କୁମାରକେ । ଆଜଗାମାଥ ଵରୁଣୋ ଵିପ୍ରଵେଷଧରସ୍ତଦା
ଏପରି ଉପନୟନ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ଶିଶୁ ଉପନୀତ ହେବା ପରେ, ସେତେବେଳେ ବରୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଆସିଲେ।
ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନୃପତିସ୍ତୂର୍ଣଂ ପ୍ରଣମ୍ଯ ପୁରତଃ ସ୍ଥିତଃ । କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ପ୍ରୀତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସୁରୋତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ନମସ୍କାର କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦେଵ ଦତ୍ତୋପଵୀତୋଽଯଂ ପଶୁଯୋଗ୍ଯୋଽସ୍ତି ମେ ସୁତଃ । ପ୍ରସାଦାତ୍ତଵ ମେ ଶୋକୋ ଗତୋ ଵନ୍ଧ୍ଯାପଵାଦଜଃ
"ଦେବ, ମୋର ପୁଅ ଏବେ ଉପବୀତ ପାଇଛି, ପଶୁଯୋଗ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛି; ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ, ବନ୍ଧ୍ୟା ଅପବାଦର ଦୁଃଖ ମୋ ଉପରୁ ହଟିଯାଇଛି।"
କର୍ତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରଭୂତଵରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସମଯେ ଶୃଣୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସତ୍ଯମଦ୍ଯ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
"ମୁଁ ବହୁତ ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଆଜି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।"
ସମାଵର୍ତନକର୍ମାନ୍ତେ କରିଷ୍ଯାମି ତଵେପ୍ସିତମ୍ । ମମୋପରି ଦଯାଂ କୃତ୍ଵା ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି
"ସମାବର୍ତନ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି; ସେଯାଏଁ ମୋତେ କୃପା କରି, ଦୟା କରି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।"
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ପ୍ରତାରଯସି ମାଂ ରାଜନ୍ ପୁତ୍ରପ୍ରେମାକୁଲୋ ଭୃଶମ୍ । ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତାଂ ମହାମତେ
ବରୁଣ କହିଲେ—"ରାଜା, ତୁମେ ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ, ମୋତେ ଠକାଉଛ; ପୁନିପୁନି ବୁଦ୍ଧି ଲାଗାଇ, ଚତୁର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରୁଛ।"
ଗଚ୍ଛାମ୍ଯଦ୍ଯ ମହାରାଜ ଵଚସା ତଵ ନୋଦିତଃ । ଆଗମିଷ୍ଯାମି ସମଯେ ସମାଵର୍ତନକର୍ମଣି
ମହାରାଜ, ଆଜି ମୁଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଆଦେଶ ଦେଲେ ତାହାରେ ନୁହେଁ; ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହେବ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ପାଶୀ ତପାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ଵିଶାଂପତେ । ରାଜା ପ୍ରମୁଦିତଃ କାର୍ଯଂ ଚକାର ଚ ଯଥୋତ୍ତରମ୍
ଏପରି କହି, ପାଶୀ ବିଦାୟ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଖୁସି ହୋଇ ନିଜ କାମ କ୍ରମାନୁସାରେ କରିଲେ।
ଆଗତଂ ଵରୁଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମାରୋଽତିଵିଚକ୍ଷଣଃ । ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସମଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଦା ଚିନ୍ତାତୁରୋଽଭଵତ୍
ବରୁଣଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜକୁମାର ଯଜ୍ଞର ସମୟ ବୁଝି, ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଶୋକସ୍ଯ କାରଣଂ ରାଜ୍ଞଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦିତସ୍ତତଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାତ୍ମଵଧମାଯୁଷ୍ମନ୍ ଗମନାଯ ମତିଂ ଦଧୌ
ସେ ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖର କାରଣ ପଚାରିଲେ; ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ଜାଣି, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ନିଜେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଠିକ୍ କଲେ।
ନିଶ୍ଚଯଂ ପରମଂ କୃତ୍ଵା ସମ୍ମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସଚିଵାତ୍ମଜୈଃ । ପ୍ରଯଯୌ ନଗରାତ୍ତସ୍ମାନ୍ନିର୍ଗତ୍ଯ ଵନମପ୍ଯସୌ
ମନେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ସଲାହ କରି, ସେ ସହର ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଗତେ ପୁତ୍ରେ ନୃପଃ କାମଂ ଦୁଃଖିତୋଽଭୂଦ୍ ଭୃଶଂ ତଦା । ପ୍ରେରଯାମାସ ଦୂତାନ୍ସ୍ଵାଂସ୍ତସ୍ଯାନ୍ଵେଷଣକାମ୍ଯଯା
ପୁଅ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ନିଜ ଦୂତମାନେକୁ ପଠାଇଲେ।
ଏଵଂ ଗତେଽଥ କାଲେଽସୌ ଵରୁଣସ୍ତଦ୍ଗୃହଂ ଗତଃ । ରାଜାନଂ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତଂ କୁରୁ ଯଜ୍ଞମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି ଭାବେ କିଛି ସମୟ ଯିବା ପରେ, ବରୁଣ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଯଜ୍ଞ କର'।
ରାଜା ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ପ୍ରାହ ଦେଵଦେଵ କରୋମି କିମ୍ । ନ ଜାନେ କ୍ଵାପି ପୁତ୍ରୋ ମେ ଗତସ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ଭଯାକୁଲଃ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋ ପୁଅ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ ମୁଁ ଜାଣେନି, ଆଜି ମୁଁ ଭୟରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତିତ।'