ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରଚେତାସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନାଧିପମ୍ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି କୁରୁ କାର୍ଯାଣି ପାର୍ଥିଵ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହିବା ପରେ ପ୍ରଚେତା ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତୁମକୁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ତୁମ କାମ କର।'
ଆଗମିଷ୍ଯାମି ମାସାନ୍ତେ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ଵଯା । କୃତ୍ଵୌତ୍ଥାନିକମାଚାରଂ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ
'ମୁଁ ମାସ ଶେଷରେ ଆସିବି। ପୁଅଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ତୁମେ ତାହାପରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାଲିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ରାଜାନଂ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ ଗତେ ପାଶିନି ପାର୍ଥିଵଃ
ଏଭଳି ମୃଦୁ କଥା କହି, ଜଳର ଦେବତା ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ପାଶଧାରୀ ଯିବା ପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
କୋଟିଶଃ ପ୍ରଦଦୌ ଗାସ୍ତା ଘଟୋଧ୍ନୀର୍ହେମପୂରିତାଃ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵେଦଵିଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵ ତିଲପର୍ଵତାନ୍
ସେ କୋଟି କୋଟି ଗାଈ, ସୁନା ଭରା ଘଡ଼ା ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପରି ତିଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ରାଜା ପୁତ୍ରମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଖମାପ ମହତ୍ତରମ୍ । ନାମାସ୍ଯ ରୋହିତଶ୍ଚେତି ଚକାର ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ପୁଅର ମୁହଁ ଦେଖି ବଡ଼ ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ବିଧି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରୋହିତ ରଖିଲେ।
ପୂର୍ଣେ ମାସେ ତତଃ ପାଶୀ ଵିପ୍ରଵେଷେଣ ଭୂପତେଃ । ଆଜଗାମ ଗୃହେ ସଦ୍ଯୋ ଯଜସ୍ଵେତି ବ୍ରୁଵନ୍ମୁହୁଃ
ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପାଶଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ପୁନିପୁନି 'ଏବେ ଯଜ୍ଞ କର' ବୋଲି କହିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ନୃପତିର୍ଦେଵଂ ନିମଗ୍ନଃ ଶୋକସାଗରେ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କୃତାତିଥ୍ଯଂ ତମୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମାଥା ନମାଇଲେ, ଆଦରସହିତ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଦେଵ ତ୍ଵମାଯାତୋ ଗୃହଂ ମେ ପାଵିତଂ ପ୍ରଭୋ । ମଖଂ କରୋମି ଵାରୀଶ ଵିଧିଵଦ୍ଵାଞ୍ଛିତଂ ତଵ
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆସିଛନ୍ତି—ମୋ ଘର ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା, ଜଳର ନାଥ। ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ବଳି କରିବି।
ଅଦନ୍ତୋ ନ ପଶୁଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯ ଇତ୍ଯାହୁର୍ଵେଦଵାଦିନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଦନ୍ତୋଦ୍ଭଵେ ତେଽହଂ କରିଷ୍ଯାମି ମହାମଖମ୍
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦାନ୍ତ ନଥିବା ପଶୁ ବଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ଦାନ୍ତ ଆସିବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଳି କରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତେନ ଵରୁଣସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯାଵଥ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଜହାର ଗୃହାଶ୍ରମେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ବରୁଣ ହଁ କହି ଚାଲିଗଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଖୁସିରେ ନିଜ ଘରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କଲେ।
ପୁନର୍ଦନ୍ତୋଦ୍ଭଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଚେତା ଦ୍ଵିଜରୂପଵାନ୍ । ଆଜଗାମ ଗୃହେ ତସ୍ଯ କୁରୁ କାର୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ପୁଣି, ଦାନ୍ତ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସି, 'ଏବେ ତୁମେ କାମ କର' ବୋଲି କହିଲେ।
ଭୂପାଲୋଽପି ଜଲାଧୀଶଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜାକୃତିମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯାସନସମ୍ମାନୈଃ ପୂଜଯାମାସ ସାଦରମ୍
ରାଜା ଜଳର ନାଥଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ମାଥା ନମାଇଲେ ଏବଂ ଆସନ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆଦରରେ ପୂଜା କଲେ।
ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଵିନଯାନତକନ୍ଧରଃ । କରୋମି ଵିଧିଵତ୍କାମଂ ମଖଂ ପ୍ରବଲଦକ୍ଷିଣମ୍
ସେ ଗୁଣଗାନ କରି, ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, କହିଲେ—'ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଯଥେଷ୍ଟ ଦାନ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବଳି କରିବି।'
ବାଲୋଽପ୍ଯକୃତଚୌଲୋଽଯଂ ଗର୍ଭକେଶୋ ନ ସମ୍ମତଃ । ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ପଶୁକରଣେ ମଯା ଵୃଦ୍ଧମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍
ଏହି ପିଲା ଏଯାଁ ଚୂଡ଼ାକର୍ମ ହୋଇନାହିଁ, ଗର୍ଭର କେଶ ଅଛି; ଏହା ବଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ବଡ଼ମାନେଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି।
ତାଵତ୍କ୍ଷମସ୍ଵ ଵାରୀଶ ଵିଧିଂ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଯଜ୍ଞୋ ମୁଣ୍ଡନାନ୍ତେ ଶିଶୋଃ କିଲ
ତେଣୁ, ଜଳର ନାଥ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ଜାଣନ୍ତି। ପିଲାର ମୁଣ୍ଡନ ଶେଷରେ ବଳି କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଚେତାଃ ପ୍ରାହ ତଂ ପୁନଃ । ପ୍ରତାରଯସି ମାଂ ରାଜନ୍ ପୁନଃ ପୁନରିଦଂ ବ୍ରୁଵନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ପୁଣି କହିଲେ—'ରାଜା, ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହି ମୋତେ ଠକାଉଛ।'
ଅପି ତେ ସର୍ଵସାମଗ୍ରୀ ଵର୍ତତେ ନୃପତେଽଧୁନା । ପୁତ୍ରସ୍ନେହନିବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ଵଞ୍ଚଯସ୍ଯେଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
'ରାଜା, ଏବେ ତୁମ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି କି? ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ଠକାଉଛ।'
କ୍ଷୌରକର୍ମଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ନ କର୍ତାସି ମଖଂ ଯଦି । ତଦାହଂ ଦାରୁଣଂ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯେ କୋପସମନ୍ଵିତଃ
'ମୁଣ୍ଡନ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବଳି କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହଁ, ତେବେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇଦେବି।'
ଅଦ୍ଯ ଗଚ୍ଛାମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵଚନାତ୍ତଵ ମାନଦ । ନ ମୃଷା ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯେକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲୋଦ୍ଭଵ
'ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଉଛି, ମାନ୍ୟଦାତା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ, ତୁମେ ଦିଆ କଥା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ଯଯାଵାଶୁ ପ୍ରଚେତା ନୃପତେର୍ଗୃହାତ୍ । ରାଜା ପରମସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ନନନ୍ଦ ଭଵନେ ତଦା
ଏଭଳି କହି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ରାଜାଙ୍କ ଘରୁ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ସେତେବେଳେ ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଇ ନିଜ ମହଳରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
ଚୂଡାକରଣକାଲେ ତୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ପରମୋତ୍ସଵେ । ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତରସା ପାଶୀ ଭଵନଂ ନୃପତେଃ ପୁନଃ
ଚୂଡ଼ାକର୍ମର ସମୟ ଆସି, ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ବରୁଣ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମହଳକୁ ପୁଣି ଆସିଲେ।
ଯଦାଙ୍କେ ସୁତମାଦାଯ ରାଜ୍ଞୀ ନୃପତିସନ୍ନିଧୌ । ଉପଵିଷ୍ଟା କ୍ରିଯାକାଲେ ତଦୈଵ ଵରୁଣୋଽଭ୍ଯଗାତ୍
ଯେତେବେଳେ ରାଜ୍ଞୀ ପୁଅକୁ ଆଂକ ଉପରେ ରଖି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କ୍ରିୟାର ସମୟରେ ବସିଥିଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବରୁଣ ଆସିଲେ।
କୁରୁ କର୍ମେତି ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ଵଚନଂ କଥଯନ୍ନୃପମ୍ । ଵିପ୍ରରୂପଧରଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷ ଇଵ ପାଵକଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ 'କାର୍ଯ୍ୟ କର' ବୋଲି କହି, ଶ୍ରୀମାନ ବରୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ନୃପତିସ୍ତ୍ଵଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ବଭୂଵାତୀଵ ଵିହ୍ଵଲଃ । ନମଶ୍ଚକାର ତଂ ଭୀତ୍ଯା କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟଃ ପୁରଃ
ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ; ଭୟରେ ହାତ ଜୋଡି ସେଠାରେ ମାଥା ନମାଇଲେ।
ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିତ୍ଵା ତଂ ରାଜୋଵାଚ ଵିନୀତଵାନ୍ । ସ୍ଵାମିନ୍ କାର୍ଯଂ କରୋମ୍ଯଦ୍ଯ ମଖସ୍ଯ ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ ସେଠାରେ ପୂଜା କରି, ରାଜା ବିନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆଜି ମୁଁ ବିଧିମତ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।"
ଵକ୍ତଵ୍ଯମସ୍ତି ତତ୍ରାପି ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ଵିଭୋ । ଯୁକ୍ତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯସେ ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଦ୍ ବ୍ରଵୀମି ତଵାଗ୍ରତଃ
"ଏଠି ଆଉ କିଛି କହିବାକୁ ଅଛି—ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯଦି ଏହା ଉଚିତ ମନେ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିବି।"
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଵୈଶ୍ଯସ୍ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ସଂସ୍କୃତାଶ୍ଚାନ୍ଯଥା ଶୂଦ୍ରା ଏଵଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
"ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ଜାତି ଦ୍ୱିଜ; ଅନ୍ୟମାନେ ଶୂଦ୍ର। ବେଦ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହିପରି ଜାଣନ୍ତି।"
ତସ୍ମାଦଯଂ ସୁତୋ ମେଽଦ୍ଯ ଶୁଦ୍ରଵଦ୍ଵର୍ତତେ ଶିଶୁଃ । ଉପନୀତଃ କ୍ରିଯାର୍ହଃ ସ୍ଯାଦିତି ଵେଦେଷୁ ନିର୍ଣଯଃ
"ଏହିଠାରୁ, ମୋର ପୁଅ ଏବେ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପରି ରହୁଛି; କିନ୍ତୁ ବେଦରେ କହାଯାଇଛି, ଉପନୟନ ହେଲେ ସେ କ୍ରିୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।"
ରାଜ୍ଞାମେକାଦଶେ ଵର୍ଷେ ସଦୋପନଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅଷ୍ଟମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ଦ୍ଵାଦଶେ କିଲ
"ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ ଉପନୟନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ।"
ଦଯସେ ଯଦି ଦେଵେଶ ଦୀନଂ ମାଂ ସେଵକଂ ତଵ । ତଦୋପନୀଯ କର୍ତାସ୍ମି ପଶୁନା ଯଜ୍ଞମୁତ୍ତମମ୍
"ଦେବେଶ, ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ, ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖୀ ଦାସକୁ, କୃପା କରନ୍ତି, ତେବେ ଉପନୟନ କରାଇ, ମୁଁ ପଶୁଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବି।"