ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲୋଦରଵ୍ଯାଧିପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଦନେ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରମହୋତ୍ସଵେ । ଆଜଗାମ ତଦା ପାଶୀ ଵିପ୍ରଵେଷଧରଃ ଶୁଭଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ଏକ ଶୁଭ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଏବଂ ହାତରେ ପାଶ ନେଇ ଆସିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପଂ ପ୍ରାହ ଵରୁଣୋଽହଂ ନିଶାମଯ । ପୁତ୍ରୋ ଜାତସ୍ତଵାଧୀଶ ଯଜାନେନ ନୃପାଶୁ ମାମ୍
ସେ 'ଶୁଭ ହେଉ' ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବରୁଣ। ତୁମର ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ଏବେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କର।'
ସତ୍ଯଂ କୁରୁ ଵଚୋ ରାଜନ୍ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭଵତଃ ପୁରା । ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵଂ ତୁ ଗତଂ ତେଽଦ୍ଯ ଵରଦାନେନ ମେ କିଲ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲ, ସେହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କର। ଆଜି ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ଦୂର ହୋଇଛି।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଚିନ୍ତାଂ ଚକାର ହ । କଥଂ ହନ୍ମି ସୁତଂ ଜାତଂ ଜଲଜେନ ସମାନନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: 'ଏମିତି ମନୋହର ପଦ୍ମ ସମାନ ପୁଅକୁ କିପରି ମୁଁ ବଳିଦାନ ଦେବି?'
ଲୋକପାଲଃ ସମାଯାତୋ ଵିପ୍ରଵେଷେଣ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ନ ଦେଵହେଲନଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଲୋକପାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଭଲ ଚାହାଯାଏ, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପୁତ୍ରସ୍ନେହଃ ସୁଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ପ୍ରାଣିଭିଃ ସଦା । କିଂ କରୋମି କଥଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖଂ ସନ୍ତତିସମ୍ଭଵମ୍
ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ମୁଁ କଣ କରିବି? କିପରି ସନ୍ତାନ ସହିତ ସୁଖ ପାଇବି?
ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଭୂପାଲସ୍ତଂ ନତ୍ଵା ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵିନଯପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଏବଂ ସମ୍ମାନ କରି, ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ଦେଵଦେଵ ତଵାନୁଜ୍ଞାଂ କରୋମି କରୁଣାନିଧେ । ଵେଦୋକ୍ତେନ ଵିଧାନେନ ମଖଂ ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣମ୍
ରାଜା କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ବହୁତ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବି।'
ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ଦଶାହେନ କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ଭଵେତ୍ପିତା । ମାସେନ ଶୁଧ୍ଯେଜ୍ଜନନୀ ଦମ୍ପତୀ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ଦଶ ଦିନ ପରେ ବାପା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ମାଆ ଏକ ମାସ ପରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ନିୟମ।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ପ୍ରଚେତସ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । କୃପାଂ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଵାରୀଶ କ୍ଷମସ୍ଵ ପରମେଶ୍ଵର
ଆପଣ ସବୁଠୁ ଜଣା, ହେ ପ୍ରଚେତା, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମକୁ ବୁଝନ୍ତି। ହେ ଜଳର ଦେବତା, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ପ୍ରଚେତାସ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଜନାଧିପମ୍ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି କୁରୁ କାର୍ଯାଣି ପାର୍ଥିଵ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏପରି କହିବା ପରେ ପ୍ରଚେତା ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: 'ତୁମକୁ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ତୁମ କାମ କର।'
ଆଗମିଷ୍ଯାମି ମାସାନ୍ତେ ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ତ୍ଵଯା । କୃତ୍ଵୌତ୍ଥାନିକମାଚାରଂ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ନୃପସତ୍ତମ
'ମୁଁ ମାସ ଶେଷରେ ଆସିବି। ପୁଅଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ତୁମେ ତାହାପରେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାଲିବ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଵାଚା ରାଜାନଂ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ ଗତେ ପାଶିନି ପାର୍ଥିଵଃ
ଏଭଳି ମୃଦୁ କଥା କହି, ଜଳର ଦେବତା ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ପାଶଧାରୀ ଯିବା ପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
କୋଟିଶଃ ପ୍ରଦଦୌ ଗାସ୍ତା ଘଟୋଧ୍ନୀର୍ହେମପୂରିତାଃ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵେଦଵିଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ଚ ତଥୈଵ ତିଲପର୍ଵତାନ୍
ସେ କୋଟି କୋଟି ଗାଈ, ସୁନା ଭରା ଘଡ଼ା ଏବଂ ପାହାଡ଼ ପରି ତିଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
ରାଜା ପୁତ୍ରମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଖମାପ ମହତ୍ତରମ୍ । ନାମାସ୍ଯ ରୋହିତଶ୍ଚେତି ଚକାର ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ପୁଅର ମୁହଁ ଦେଖି ବଡ଼ ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ବିଧି ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ନାମ ରୋହିତ ରଖିଲେ।
ପୂର୍ଣେ ମାସେ ତତଃ ପାଶୀ ଵିପ୍ରଵେଷେଣ ଭୂପତେଃ । ଆଜଗାମ ଗୃହେ ସଦ୍ଯୋ ଯଜସ୍ଵେତି ବ୍ରୁଵନ୍ମୁହୁଃ
ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ପାଶଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ତୁରନ୍ତ ଆସି, ପୁନିପୁନି 'ଏବେ ଯଜ୍ଞ କର' ବୋଲି କହିଲେ।
ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତଂ ନୃପତିର୍ଦେଵଂ ନିମଗ୍ନଃ ଶୋକସାଗରେ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କୃତାତିଥ୍ଯଂ ତମୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ମାଥା ନମାଇଲେ, ଆଦରସହିତ ଅତିଥି ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଦେଵ ତ୍ଵମାଯାତୋ ଗୃହଂ ମେ ପାଵିତଂ ପ୍ରଭୋ । ମଖଂ କରୋମି ଵାରୀଶ ଵିଧିଵଦ୍ଵାଞ୍ଛିତଂ ତଵ
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆସିଛନ୍ତି—ମୋ ଘର ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା, ଜଳର ନାଥ। ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ବଳି କରିବି।
ଅଦନ୍ତୋ ନ ପଶୁଃ ଶ୍ଲାଘ୍ଯ ଇତ୍ଯାହୁର୍ଵେଦଵାଦିନଃ । ତସ୍ମାଦ୍ଦନ୍ତୋଦ୍ଭଵେ ତେଽହଂ କରିଷ୍ଯାମି ମହାମଖମ୍
ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ଦାନ୍ତ ନଥିବା ପଶୁ ବଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଯେତେବେଳେ ଦାନ୍ତ ଆସିବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଳି କରିବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତେନ ଵରୁଣସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯାଵଥ । ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମୁଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଜହାର ଗୃହାଶ୍ରମେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ବରୁଣ ହଁ କହି ଚାଲିଗଲେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଖୁସିରେ ନିଜ ଘରେ ଆନନ୍ଦରେ ବାସ କଲେ।
ପୁନର୍ଦନ୍ତୋଦ୍ଭଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଚେତା ଦ୍ଵିଜରୂପଵାନ୍ । ଆଜଗାମ ଗୃହେ ତସ୍ଯ କୁରୁ କାର୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ପୁଣି, ଦାନ୍ତ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସି, 'ଏବେ ତୁମେ କାମ କର' ବୋଲି କହିଲେ।
ଭୂପାଲୋଽପି ଜଲାଧୀଶଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜାକୃତିମ୍ । ପ୍ରଣମ୍ଯାସନସମ୍ମାନୈଃ ପୂଜଯାମାସ ସାଦରମ୍
ରାଜା ଜଳର ନାଥଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ମାଥା ନମାଇଲେ ଏବଂ ଆସନ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆଦରରେ ପୂଜା କଲେ।
ସ୍ତୁତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ଵଚନଂ ଵିନଯାନତକନ୍ଧରଃ । କରୋମି ଵିଧିଵତ୍କାମଂ ମଖଂ ପ୍ରବଲଦକ୍ଷିଣମ୍
ସେ ଗୁଣଗାନ କରି, ନମ୍ରତାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, କହିଲେ—'ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ଯଥେଷ୍ଟ ଦାନ ସହିତ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବଳି କରିବି।'
ବାଲୋଽପ୍ଯକୃତଚୌଲୋଽଯଂ ଗର୍ଭକେଶୋ ନ ସମ୍ମତଃ । ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ପଶୁକରଣେ ମଯା ଵୃଦ୍ଧମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍
ଏହି ପିଲା ଏଯାଁ ଚୂଡ଼ାକର୍ମ ହୋଇନାହିଁ, ଗର୍ଭର କେଶ ଅଛି; ଏହା ବଳି ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ବଡ଼ମାନେଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି।
ତାଵତ୍କ୍ଷମସ୍ଵ ଵାରୀଶ ଵିଧିଂ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଯଜ୍ଞୋ ମୁଣ୍ଡନାନ୍ତେ ଶିଶୋଃ କିଲ
ତେଣୁ, ଜଳର ନାଥ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଚିରନ୍ତନ ନିୟମ ଜାଣନ୍ତି। ପିଲାର ମୁଣ୍ଡନ ଶେଷରେ ବଳି କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯେତି ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଚେତାଃ ପ୍ରାହ ତଂ ପୁନଃ । ପ୍ରତାରଯସି ମାଂ ରାଜନ୍ ପୁନଃ ପୁନରିଦଂ ବ୍ରୁଵନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ପୁଣି କହିଲେ—'ରାଜା, ତୁମେ ପୁନିପୁନି ଏହି କଥା କହି ମୋତେ ଠକାଉଛ।'
ଅପି ତେ ସର୍ଵସାମଗ୍ରୀ ଵର୍ତତେ ନୃପତେଽଧୁନା । ପୁତ୍ରସ୍ନେହନିବଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵଂ ଵଞ୍ଚଯସ୍ଯେଵ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
'ରାଜା, ଏବେ ତୁମ ପାଖରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଅଛି କି? ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ଠକାଉଛ।'
କ୍ଷୌରକର୍ମଵିଧିଂ କୃତ୍ଵା ନ କର୍ତାସି ମଖଂ ଯଦି । ତଦାହଂ ଦାରୁଣଂ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯେ କୋପସମନ୍ଵିତଃ
'ମୁଣ୍ଡନ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବଳି କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହଁ, ତେବେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦେଇଦେବି।'
ଅଦ୍ଯ ଗଚ୍ଛାମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵଚନାତ୍ତଵ ମାନଦ । ନ ମୃଷା ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯେକ୍ଷ୍ଵାକୁକୁଲୋଦ୍ଭଵ
'ରାଜା, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଯାଉଛି, ମାନ୍ୟଦାତା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ, ତୁମେ ଦିଆ କଥା ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଇତ୍ଯାଭାଷ୍ଯ ଯଯାଵାଶୁ ପ୍ରଚେତା ନୃପତେର୍ଗୃହାତ୍ । ରାଜା ପରମସନ୍ତୁଷ୍ଟୋ ନନନ୍ଦ ଭଵନେ ତଦା
ଏଭଳି କହି, ପ୍ରଚେତା (ବରୁଣ) ରାଜାଙ୍କ ଘରୁ ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ; ସେତେବେଳେ ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଇ ନିଜ ମହଳରେ ଆନନ୍ଦ କଲେ।