ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ମାନନୀଯାଵିମୌ ନୃଭିଃ । ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଃ ସଞ୍ଜାଯତେ କଥମ୍
ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟମ — ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ୟମ ଛାଡ଼ି କେମିତି କାମର ସଫଳତା ଆସିପାରିବ?
ନ୍ଯାଯତସ୍ତୁ ନରୈଃ କାର୍ଯ ଉଦ୍ଯମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । କୃତେ ତସ୍ମିନ୍ଭଵେତ୍ସିଦ୍ଧିର୍ନାନ୍ଯଥା ନୃପସତ୍ତମ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କଲେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ମିଳେନାହିଁ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୋରମିତତେଜସଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନିର୍ଯଯୌ ରାଜା ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏଭଳି ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶିର ନମାଇ, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ କୃତପଦ୍ମାସନୋ ନୃପଃ । ଧ୍ଯାଯନ୍ପାଶଧରଂ ଚିତ୍ତେ ଚଚାର ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରାଜା ପଦ୍ମାସନ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ମନରେ ପାଶଧାରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ତପସ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଚେତା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ । କୃପଯାଭୂନ୍ମହାରାଜ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜଃ
ଏପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାରାଜ, ପ୍ରଚେତାସ୍ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ହସ ନେଇ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵରଂ ଵରଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତପସା ତଵ
ଜଳର ଅଧିପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏବେ ଏକ ଵର ମାଗ।'
ରାଜୋଵାଚ - ଅନପତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଦେଵେଶ ପୁତ୍ରଂ ଦେହି ସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଋଣତ୍ରଯାପହାରାର୍ଥମୁଦ୍ଯମୋଽଯଂ ମଯା କୃତଃ
ରାଜା କହିଲେ — 'ଦେବ, ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ। ମୋତେ ଏକ ସୁଖଦାୟକ ପୁଅ ଦିଅ। ଏହି ଉଦ୍ୟମ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କରୁଛି।'
ନୃପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଗଲ୍ଭଂ ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ତତଃ ପାଶୀ ତମାହ ପୁରାଃ ସ୍ଥିତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ କଥା ଶୁଣି, ପାଶଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ହସି ମୁହଁରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇ କଥା କହିଲେ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ପୁତ୍ରୋ ଯଦି ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ଗୁଣୀ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତଃ । ସିଦ୍ଧେ କାର୍ଯେ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କରିଷ୍ଯସି ମେ ପ୍ରିଯମ୍
ବରୁଣ କହିଲେ — 'ରାଜନ୍, ଯଦି ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ପାଉଛ, ତେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାପରେ ମୋତେ କଣ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କରିବ?'
ଯଦି ତ୍ଵଂ ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ମାଂ ଯଜେଥା ଵିଶଙ୍କିତଃ । ପଶୁବନ୍ଧେନ ତେନୈଵ ଦଦାମି ନୃପତେ ଵରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପୁଅକୁ ପଶୁ ବନ୍ଦି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବର ଦେଉଛି, ରାଜନ୍।
ରାଜୋଵାଚ - ଦେଵ ମେ ମାସ୍ତୁ ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵଂ ଯଜିଷ୍ଯେଽହଂ ଜଲାଧିପ । ପଶୁଂ କୃତ୍ଵା ସୁତଂ ପୁତ୍ରଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ରାଜା କହିଲେ — 'ଦେବ, ମୋର ନିରସନ୍ତାନତା ନ ହେଉ। ମୁଁ ଜଳର ଅଧିପତିଙ୍କୁ, ପୁଅକୁ ପଶୁ ବନ୍ଦି ଯଜ୍ଞ କରିବି — ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵେ ପରମଂ ଦୁଃଖମସହ୍ଯଂ ଭୁଵି ମାନଦ । ଶୋକାଗ୍ନିଶମନଂ ନୄଣାଂ ତସ୍ମାଦ୍ଦେହି ସୁତଂ ଶୁଭମ୍
ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ, ନିରସନ୍ତାନତା ଭୂମିରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ। ଏହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକର ଅଗ୍ନି। ତେଣୁ, ମୋତେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପୁଅ ଦିଅ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁତଃ କାମଂ ରାଜନ୍ ଗଚ୍ଛ ଗୃହାଯ ଵୈ । ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀଷି ମମାଗ୍ରତଃ
ବରୁଣ କହିଲେ — 'ରାଜନ୍, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପୁଅ ପାଇବ। ଏବେ ଘରକୁ ଯାଅ। ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ତାହା ପୂରଣ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଵରୁଣେନାସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଗୃହଂ ଯଯୌ । ଭାର୍ଯାଯୈ କଥଯାମାସ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ଵରଦାନଜମ୍
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ବରୁଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ବର ମିଳିଥିବା ବିବରଣୀ କହିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଶତଂ ପୂର୍ଣଂ ବଭୂଵାତିମନୋହରମ୍ । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ଶୁଭା ଶୈଵ୍ଯା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ପତିଵ୍ରତା
ତାଙ୍କର ଏକଶଏ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଶୈବ୍ୟା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ।
କାଲେ ଗତେଽଥ ସା ଗର୍ଭଂ ଦଧାର ଵରଵର୍ଣିନୀ । ବଭୂଵ ମୁଦିତୋ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୋହଦଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସମୟ ଯିବା ସହ, ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ଇଚ୍ଛା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଖୁସି ହେଲେ।
କାରଯାମାସ ଵିଧିଵତ୍ସଂସ୍କାରାନ୍ନୃପତିସ୍ତଦା । ମାସେଽଥ ଦଶମେ ପୂର୍ଣେ ସୁଷୁଵେ ସା ଶୁଭେ ଦିନେ
ତାପରେ ରାଜା ବିଧିମତ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ। ଦଶମ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ଏକ ଶୁଭ୍ ଦିନେ ସେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତାରାଗ୍ରହବଲୋପେତେ ପୁତ୍ରଂ ଦେଵସୁତୋପମମ୍ । ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ନୃପଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ଶୁଭ ସମୟରେ ଦେବପୁତ୍ର ସମାନ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମିବା ପରେ, ରାଜା ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିଲେ।
ଚକାର ଜାତକର୍ମାଦୌ ଦଦୌ ଦାନାନି ଭୂରିଶଃ । ରାଜ୍ଞଶ୍ଚାତିପ୍ରମୋଦୋଽଭୂତ୍ପୁତ୍ରଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ
ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କରିଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଦାନ ଦେଲେ। ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବାରେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମୋଦାରୋ ଧନଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ଵିଶେଷଦାନସଂଯୁକ୍ତୋ ଗୀତଵାଦିତ୍ରସଂକୁଲଃ
ଏହି ଅବସରରେ ବହୁତ ଉଦାରତା ଦେଖାଗଲା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ଅଭାବ ନଥିଲା। ବିଶେଷ ଦାନ ହେଲା, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ପୂରା ଉତ୍ସବ ମୁଖରିତ ହେଇଯାଇଥିଲା।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଜଲୋଦରଵ୍ଯାଧିପ୍ରାପ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ସଦନେ ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରମହୋତ୍ସଵେ । ଆଜଗାମ ତଦା ପାଶୀ ଵିପ୍ରଵେଷଧରଃ ଶୁଭଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ଏକ ଶୁଭ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଏବଂ ହାତରେ ପାଶ ନେଇ ଆସିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନୃପଂ ପ୍ରାହ ଵରୁଣୋଽହଂ ନିଶାମଯ । ପୁତ୍ରୋ ଜାତସ୍ତଵାଧୀଶ ଯଜାନେନ ନୃପାଶୁ ମାମ୍
ସେ 'ଶୁଭ ହେଉ' ବୋଲି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ବରୁଣ। ତୁମର ପୁଅ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ଏବେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କର।'
ସତ୍ଯଂ କୁରୁ ଵଚୋ ରାଜନ୍ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭଵତଃ ପୁରା । ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵଂ ତୁ ଗତଂ ତେଽଦ୍ଯ ଵରଦାନେନ ମେ କିଲ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲ, ସେହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କର। ଆଜି ମୋର କୃପାରେ ତୁମର ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ଦୂର ହୋଇଛି।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ଚିନ୍ତାଂ ଚକାର ହ । କଥଂ ହନ୍ମି ସୁତଂ ଜାତଂ ଜଲଜେନ ସମାନନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ: 'ଏମିତି ମନୋହର ପଦ୍ମ ସମାନ ପୁଅକୁ କିପରି ମୁଁ ବଳିଦାନ ଦେବି?'
ଲୋକପାଲଃ ସମାଯାତୋ ଵିପ୍ରଵେଷେଣ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ନ ଦେଵହେଲନଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଲୋକପାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଭଲ ଚାହାଯାଏ, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପୁତ୍ରସ୍ନେହଃ ସୁଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ପ୍ରାଣିଭିଃ ସଦା । କିଂ କରୋମି କଥଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖଂ ସନ୍ତତିସମ୍ଭଵମ୍
ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଭାଙ୍ଗିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ମୁଁ କଣ କରିବି? କିପରି ସନ୍ତାନ ସହିତ ସୁଖ ପାଇବି?
ଧୈର୍ଯମାଲମ୍ବ୍ଯ ଭୂପାଲସ୍ତଂ ନତ୍ଵା ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଂ ଯୁକ୍ତଂ ଵିନଯପୂର୍ଵକମ୍
ରାଜା ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଏବଂ ସମ୍ମାନ କରି, ବିନୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୃଦୁ କଥା କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ଦେଵଦେଵ ତଵାନୁଜ୍ଞାଂ କରୋମି କରୁଣାନିଧେ । ଵେଦୋକ୍ତେନ ଵିଧାନେନ ମଖଂ ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣମ୍
ରାଜା କହିଲେ: 'ହେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ବହୁତ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବି।'
ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ଦଶାହେନ କର୍ମଯୋଗ୍ଯୋ ଭଵେତ୍ପିତା । ମାସେନ ଶୁଧ୍ଯେଜ୍ଜନନୀ ଦମ୍ପତୀ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ଦଶ ଦିନ ପରେ ବାପା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ମାଆ ଏକ ମାସ ପରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଏହି ହେଉଛି ଦମ୍ପତିଙ୍କ ନିୟମ।
ସର୍ଵଜ୍ଞୋଽସି ପ୍ରଚେତସ୍ତ୍ଵଂ ଧର୍ମଂ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । କୃପାଂ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଵାରୀଶ କ୍ଷମସ୍ଵ ପରମେଶ୍ଵର
ଆପଣ ସବୁଠୁ ଜଣା, ହେ ପ୍ରଚେତା, ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମକୁ ବୁଝନ୍ତି। ହେ ଜଳର ଦେବତା, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ପରମେଶ୍ୱର।