ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ କ୍ରୀଡାଂ ଚକାର ସହ ଭାର୍ଯଯା । ରୂପଯୌଵନଚାତୁର୍ଯଯୁକ୍ତଯା ପ୍ରୀତିସଂଯୁତଃ
ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ ଓ ଚତୁର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପ୍ରେମରେ ଖୁସି ହୋଇ ଅନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ଅତୀତକାଲେ ଯୁଵତୀ ନ ସା ଗର୍ଭଵତୀ ହ୍ଯଭୂତ୍ । ତଦା ଚିନ୍ତାତୁରୋ ରାଜା ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ
ସମୟ ବିତିଗଲା, ସେ ଯୁବତୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଟସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ମୁନିମ୍ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜାଂ ଚିନ୍ତାଂ ଗୁରଵେ ସମଵେଦଯତ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜର ସନ୍ତାନହୀନତାର ଚିନ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୈଵଜ୍ଞୋଽସି ଭଵାନ୍କାମଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ଉପାଯଂ କୁରୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସନ୍ତତେର୍ମମ ମାନଦ
‘ଆପଣ ଭାଗ୍ୟ ଜାଣିଥିବା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ମୋ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଉପାୟ କରନ୍ତୁ।’
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଜାନାସି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କସ୍ମାଦୁପେକ୍ଷସେ ଜାନନ୍ ଦୁଃଖଂ ମମ ଚ ଶକ୍ତିମାନ୍
‘ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ଏହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜାଣି ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଆପଣ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି?’
କଲଵିଂକାସ୍ତ୍ଵିମେ ଧନ୍ଯା ଯେ ଶିଶୁଂ ଲାଲଯନ୍ତି ହି । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯୋଽହମନିଶଂ ଚିନ୍ତଯାମି ଦିଵାନିଶମ୍
‘ଏହି ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜ ଛୁଆଁକୁ ମମତାରେ ଲାଲାୟନ୍ତି। ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଦିନ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ ରହିଅଛି।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ମୁନିସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମିଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ସମ୍ଯକ୍ ତମୁଵାଚ ଵିଧେଃ ସୁତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ନିରାଶା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବି, ବିଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମହାରାଜ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜଂ ଦୁଃଖଂ ଯତ୍ତଥା ଦୁଃଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ‘ମହାରାଜ, ସତ କଥା କହ, ଏହି ସଂସାରରେ ସନ୍ତାନହୀନତାର ଦୁଃଖ ପରି ଆଉ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।’
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵରୁଣଂ ଯାଦସାଂ ପତିମ୍ । ସମାରାଧଯ ଯତ୍ନେନ ସ ତେ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ, ରାଜାଧିରାଜ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଯତ୍ନରେ ଯାଦବମାନଙ୍କର ମହାପତି ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ; ସେ ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ କାମ କରିଦେବେ।
ଵରୁଣାଦଧିକୋ ନାସ୍ତି ଦେଵଃ ସନ୍ତାନଦାଯକଃ । ତମାରାଧଯ ଧର୍ମିଷ୍ଠ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ସନ୍ତାନ ଦେବାରେ ବରୁଣଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ମାନନୀଯାଵିମୌ ନୃଭିଃ । ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଃ ସଞ୍ଜାଯତେ କଥମ୍
ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟମ — ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ୟମ ଛାଡ଼ି କେମିତି କାମର ସଫଳତା ଆସିପାରିବ?
ନ୍ଯାଯତସ୍ତୁ ନରୈଃ କାର୍ଯ ଉଦ୍ଯମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । କୃତେ ତସ୍ମିନ୍ଭଵେତ୍ସିଦ୍ଧିର୍ନାନ୍ଯଥା ନୃପସତ୍ତମ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କଲେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ମିଳେନାହିଁ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୋରମିତତେଜସଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନିର୍ଯଯୌ ରାଜା ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏଭଳି ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶିର ନମାଇ, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ କୃତପଦ୍ମାସନୋ ନୃପଃ । ଧ୍ଯାଯନ୍ପାଶଧରଂ ଚିତ୍ତେ ଚଚାର ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରାଜା ପଦ୍ମାସନ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ମନରେ ପାଶଧାରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ତପସ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଚେତା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ । କୃପଯାଭୂନ୍ମହାରାଜ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜଃ
ଏପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାରାଜ, ପ୍ରଚେତାସ୍ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ହସ ନେଇ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵରଂ ଵରଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତପସା ତଵ
ଜଳର ଅଧିପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏବେ ଏକ ଵର ମାଗ।'
ରାଜୋଵାଚ - ଅନପତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଦେଵେଶ ପୁତ୍ରଂ ଦେହି ସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଋଣତ୍ରଯାପହାରାର୍ଥମୁଦ୍ଯମୋଽଯଂ ମଯା କୃତଃ
ରାଜା କହିଲେ — 'ଦେବ, ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ। ମୋତେ ଏକ ସୁଖଦାୟକ ପୁଅ ଦିଅ। ଏହି ଉଦ୍ୟମ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କରୁଛି।'
ନୃପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଗଲ୍ଭଂ ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ତତଃ ପାଶୀ ତମାହ ପୁରାଃ ସ୍ଥିତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ କଥା ଶୁଣି, ପାଶଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ହସି ମୁହଁରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇ କଥା କହିଲେ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ପୁତ୍ରୋ ଯଦି ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ଗୁଣୀ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତଃ । ସିଦ୍ଧେ କାର୍ଯେ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କରିଷ୍ଯସି ମେ ପ୍ରିଯମ୍
ବରୁଣ କହିଲେ — 'ରାଜନ୍, ଯଦି ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ପାଉଛ, ତେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାପରେ ମୋତେ କଣ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କରିବ?'
ଯଦି ତ୍ଵଂ ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ମାଂ ଯଜେଥା ଵିଶଙ୍କିତଃ । ପଶୁବନ୍ଧେନ ତେନୈଵ ଦଦାମି ନୃପତେ ଵରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପୁଅକୁ ପଶୁ ବନ୍ଦି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବର ଦେଉଛି, ରାଜନ୍।
ରାଜୋଵାଚ - ଦେଵ ମେ ମାସ୍ତୁ ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵଂ ଯଜିଷ୍ଯେଽହଂ ଜଲାଧିପ । ପଶୁଂ କୃତ୍ଵା ସୁତଂ ପୁତ୍ରଂ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ରାଜା କହିଲେ — 'ଦେବ, ମୋର ନିରସନ୍ତାନତା ନ ହେଉ। ମୁଁ ଜଳର ଅଧିପତିଙ୍କୁ, ପୁଅକୁ ପଶୁ ବନ୍ଦି ଯଜ୍ଞ କରିବି — ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଵନ୍ଧ୍ଯତ୍ଵେ ପରମଂ ଦୁଃଖମସହ୍ଯଂ ଭୁଵି ମାନଦ । ଶୋକାଗ୍ନିଶମନଂ ନୄଣାଂ ତସ୍ମାଦ୍ଦେହି ସୁତଂ ଶୁଭମ୍
ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା ପ୍ରଭୁ, ନିରସନ୍ତାନତା ଭୂମିରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଓ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ। ଏହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକର ଅଗ୍ନି। ତେଣୁ, ମୋତେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପୁଅ ଦିଅ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁତଃ କାମଂ ରାଜନ୍ ଗଚ୍ଛ ଗୃହାଯ ଵୈ । ସତ୍ଯଂ ତଦ୍ଵଚନଂ କାର୍ଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀଷି ମମାଗ୍ରତଃ
ବରୁଣ କହିଲେ — 'ରାଜନ୍, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ପୁଅ ପାଇବ। ଏବେ ଘରକୁ ଯାଅ। ତୁମେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଯାହା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ତାହା ପୂରଣ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଵରୁଣେନାସୌ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଗୃହଂ ଯଯୌ । ଭାର୍ଯାଯୈ କଥଯାମାସ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ଵରଦାନଜମ୍
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ବରୁଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଘରକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ବର ମିଳିଥିବା ବିବରଣୀ କହିଲେ।
ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଶତଂ ପୂର୍ଣଂ ବଭୂଵାତିମନୋହରମ୍ । ପଟ୍ଟରାଜ୍ଞୀ ଶୁଭା ଶୈଵ୍ଯା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ପତିଵ୍ରତା
ତାଙ୍କର ଏକଶଏ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅତି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ରାଣୀ ଶୈବ୍ୟା ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଓ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ।
କାଲେ ଗତେଽଥ ସା ଗର୍ଭଂ ଦଧାର ଵରଵର୍ଣିନୀ । ବଭୂଵ ମୁଦିତୋ ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୋହଦଚେଷ୍ଟିତମ୍
ସମୟ ଯିବା ସହ, ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦରୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ଇଚ୍ଛା ଶୁଣି ରାଜା ଅତି ଖୁସି ହେଲେ।
କାରଯାମାସ ଵିଧିଵତ୍ସଂସ୍କାରାନ୍ନୃପତିସ୍ତଦା । ମାସେଽଥ ଦଶମେ ପୂର୍ଣେ ସୁଷୁଵେ ସା ଶୁଭେ ଦିନେ
ତାପରେ ରାଜା ବିଧିମତ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାର କରାଇଲେ। ଦଶମ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ ଏକ ଶୁଭ୍ ଦିନେ ସେ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ତାରାଗ୍ରହବଲୋପେତେ ପୁତ୍ରଂ ଦେଵସୁତୋପମମ୍ । ପୁତ୍ରେ ଜାତେ ନୃପଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ଶୁଭ ସମୟରେ ଦେବପୁତ୍ର ସମାନ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା। ପୁଅ ଜନ୍ମିବା ପରେ, ରାଜା ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଥିଲେ।
ଚକାର ଜାତକର୍ମାଦୌ ଦଦୌ ଦାନାନି ଭୂରିଶଃ । ରାଜ୍ଞଶ୍ଚାତିପ୍ରମୋଦୋଽଭୂତ୍ପୁତ୍ରଜନ୍ମସମୁଦ୍ଭଵଃ
ସେ ଜନ୍ମ ସଂସ୍କାର କରିଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଦାନ ଦେଲେ। ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବାରେ ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ।
ବଭୂଵ ପରମୋଦାରୋ ଧନଧାନ୍ଯସମନ୍ଵିତଃ । ଵିଶେଷଦାନସଂଯୁକ୍ତୋ ଗୀତଵାଦିତ୍ରସଂକୁଲଃ
ଏହି ଅବସରରେ ବହୁତ ଉଦାରତା ଦେଖାଗଲା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟର ଅଭାବ ନଥିଲା। ବିଶେଷ ଦାନ ହେଲା, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ପୂରା ଉତ୍ସବ ମୁଖରିତ ହେଇଯାଇଥିଲା।