ତସ୍ଯ ତତ୍କ୍ରନ୍ଦିତଂ ରାଜନ୍ ପତିତଃ କୌଶିକୋ ମୁନିଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତିଷ୍ଠେତି ହୋଵାଚ ପତନ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପତିମ୍
ରାଜା ଖସୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— 'ଥମ୍ବିଯାଅ!'
ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତୋଽସୌ ଗଗନେ ନୃପଃ । ମୁନେସ୍ତପଃପ୍ରଭାଵେଣ ଚଲିତୋଽପି ସୁରାଲଯାତ୍
ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରୁ ଖସି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ସେଠାରେ ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ରହିଗଲେ; ଏହା ସବୁ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯପଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚକାରେଷ୍ଟିଂ ସୁଵିସ୍ତରାମ୍ । ଵିଧାତୁଂ ନୂତନାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ।
ତସ୍ଯୋଦ୍ଯମଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵରିତସ୍ତୁ ଶଚୀପତିଃ । ତତ୍ରାଜଗାମ ସହସା ମୁନିଂ ପ୍ରତି ତୁ ଗାଧିଜମ୍
ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମ ଜାଣି, ଶଚୀପତି ତୁରନ୍ତ ଗାଧିପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଝଟି ଆସିଲେ।
କିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ରିଯତେ ସାଧୋ କସ୍ମାତ୍କୋପସମାକୁଲଃ । ଅଲଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କଣ କରୁଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଏତେ କ୍ରୋଧିତ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିବ ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି?’
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ସ୍ଵଂ ନିଵାସଂ ମହୀପାଲଂ ଚ୍ଯୁତଂ ତ୍ଵଦ୍ଭୁଵନାଦ୍ ଵିଭୋ । ନଯସ୍ଵ ପ୍ରୀତିଯୋଗେନ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ଚାତିଦୁଃଖିତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ‘ମୋ ନିଜ ନିବାସ ଆପଣଙ୍କ ଲୋକରୁ ବାହାରି ଯାଇଛି। ଦୟାକରି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ନିବାସକୁ ନେଇଯିବେ।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତସ୍ଯ ତଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁରାଷାଡତିଶଙ୍କିତଃ । ତପୋବଲଂ ଵିଦିତ୍ଵୋଗ୍ରମୋମିତ୍ଯୋଵାଚ ଵାସଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପୋବଳ ଦେଖି, ଏଭଳି କହିଲେ।
ଦିଵ୍ଯଦେହଂ ନୃପଂ କୃତ୍ଵା ଵିମାନଵରସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ କୌଶିକଂ ଶକ୍ରୋଽଗମନ୍ନିଜପୁରୀଂ ତଦା
ରାଜାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଦେଇ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ ବସାଇ, ଶକ୍ର କୌଶିକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେ ଶକ୍ରେ ତୁ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସହିତେ ତତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମେ ସୁସ୍ଥିରୋଽଭଵତ୍
ଶକ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଥ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋପକାରକମ୍ । ପିତୁଃ ସ୍ଵର୍ଗମନଂ କାମଂ ମୁଦିତୋ ରାଜ୍ଯମନ୍ଵଶାତ୍
ତାପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପକାର ଓ ପିତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ କ୍ରୀଡାଂ ଚକାର ସହ ଭାର୍ଯଯା । ରୂପଯୌଵନଚାତୁର୍ଯଯୁକ୍ତଯା ପ୍ରୀତିସଂଯୁତଃ
ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ ଓ ଚତୁର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପ୍ରେମରେ ଖୁସି ହୋଇ ଅନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ଅତୀତକାଲେ ଯୁଵତୀ ନ ସା ଗର୍ଭଵତୀ ହ୍ଯଭୂତ୍ । ତଦା ଚିନ୍ତାତୁରୋ ରାଜା ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ
ସମୟ ବିତିଗଲା, ସେ ଯୁବତୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଟସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ମୁନିମ୍ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜାଂ ଚିନ୍ତାଂ ଗୁରଵେ ସମଵେଦଯତ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜର ସନ୍ତାନହୀନତାର ଚିନ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୈଵଜ୍ଞୋଽସି ଭଵାନ୍କାମଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ଉପାଯଂ କୁରୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସନ୍ତତେର୍ମମ ମାନଦ
‘ଆପଣ ଭାଗ୍ୟ ଜାଣିଥିବା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ମୋ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଉପାୟ କରନ୍ତୁ।’
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଜାନାସି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କସ୍ମାଦୁପେକ୍ଷସେ ଜାନନ୍ ଦୁଃଖଂ ମମ ଚ ଶକ୍ତିମାନ୍
‘ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ଏହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜାଣି ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଆପଣ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି?’
କଲଵିଂକାସ୍ତ୍ଵିମେ ଧନ୍ଯା ଯେ ଶିଶୁଂ ଲାଲଯନ୍ତି ହି । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯୋଽହମନିଶଂ ଚିନ୍ତଯାମି ଦିଵାନିଶମ୍
‘ଏହି ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜ ଛୁଆଁକୁ ମମତାରେ ଲାଲାୟନ୍ତି। ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଦିନ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ ରହିଅଛି।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ମୁନିସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମିଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ସମ୍ଯକ୍ ତମୁଵାଚ ଵିଧେଃ ସୁତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ନିରାଶା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବି, ବିଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମହାରାଜ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜଂ ଦୁଃଖଂ ଯତ୍ତଥା ଦୁଃଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ‘ମହାରାଜ, ସତ କଥା କହ, ଏହି ସଂସାରରେ ସନ୍ତାନହୀନତାର ଦୁଃଖ ପରି ଆଉ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।’
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵରୁଣଂ ଯାଦସାଂ ପତିମ୍ । ସମାରାଧଯ ଯତ୍ନେନ ସ ତେ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ, ରାଜାଧିରାଜ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଯତ୍ନରେ ଯାଦବମାନଙ୍କର ମହାପତି ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ; ସେ ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ କାମ କରିଦେବେ।
ଵରୁଣାଦଧିକୋ ନାସ୍ତି ଦେଵଃ ସନ୍ତାନଦାଯକଃ । ତମାରାଧଯ ଧର୍ମିଷ୍ଠ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ସନ୍ତାନ ଦେବାରେ ବରୁଣଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରଶ୍ଚ ମାନନୀଯାଵିମୌ ନୃଭିଃ । ଉଦ୍ଯମେନ ଵିନା କାର୍ଯସିଦ୍ଧିଃ ସଞ୍ଜାଯତେ କଥମ୍
ଭାଗ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟମ — ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ୟମ ଛାଡ଼ି କେମିତି କାମର ସଫଳତା ଆସିପାରିବ?
ନ୍ଯାଯତସ୍ତୁ ନରୈଃ କାର୍ଯ ଉଦ୍ଯମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । କୃତେ ତସ୍ମିନ୍ଭଵେତ୍ସିଦ୍ଧିର୍ନାନ୍ଯଥା ନୃପସତ୍ତମ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କଲେ ସଫଳତା ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ମିଳେନାହିଁ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୋରମିତତେଜସଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ନିର୍ଯଯୌ ରାଜା ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ଏଭଳି ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ଗୁରୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶିର ନମାଇ, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ବାହାରିଗଲେ।
ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଶୁଭେ ସ୍ଥାନେ କୃତପଦ୍ମାସନୋ ନୃପଃ । ଧ୍ଯାଯନ୍ପାଶଧରଂ ଚିତ୍ତେ ଚଚାର ଦୁଶ୍ଚରଂ ତପଃ
ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରାଜା ପଦ୍ମାସନ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ମନରେ ପାଶଧାରୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଏଵଂ ତପସ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଚେତା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚରଃ । କୃପଯାଭୂନ୍ମହାରାଜ ପ୍ରସନ୍ନମୁଖପଙ୍କଜଃ
ଏପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ମହାରାଜ, ପ୍ରଚେତାସ୍ ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ହସ ନେଇ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ଯାଦସାଂ ପତିଃ । ଵରଂ ଵରଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ତପସା ତଵ
ଜଳର ଅଧିପତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ଏବେ ଏକ ଵର ମାଗ।'
ରାଜୋଵାଚ - ଅନପତ୍ଯୋଽସ୍ମି ଦେଵେଶ ପୁତ୍ରଂ ଦେହି ସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଋଣତ୍ରଯାପହାରାର୍ଥମୁଦ୍ଯମୋଽଯଂ ମଯା କୃତଃ
ରାଜା କହିଲେ — 'ଦେବ, ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ। ମୋତେ ଏକ ସୁଖଦାୟକ ପୁଅ ଦିଅ। ଏହି ଉଦ୍ୟମ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ କରୁଛି।'
ନୃପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରଗଲ୍ଭଂ ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ଚ । ସ୍ମିତପୂର୍ଵଂ ତତଃ ପାଶୀ ତମାହ ପୁରାଃ ସ୍ଥିତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୁଃଖିତ କଥା ଶୁଣି, ପାଶଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ହସି ମୁହଁରେ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାଇ କଥା କହିଲେ।
ଵରୁଣ ଉଵାଚ - ପୁତ୍ରୋ ଯଦି ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍ ଗୁଣୀ ମନସି ଵାଞ୍ଛିତଃ । ସିଦ୍ଧେ କାର୍ଯେ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍କିଂ କରିଷ୍ଯସି ମେ ପ୍ରିଯମ୍
ବରୁଣ କହିଲେ — 'ରାଜନ୍, ଯଦି ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ପାଉଛ, ତେବେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାପରେ ମୋତେ କଣ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ କରିବ?'
ଯଦି ତ୍ଵଂ ତେନ ପୁତ୍ରେଣ ମାଂ ଯଜେଥା ଵିଶଙ୍କିତଃ । ପଶୁବନ୍ଧେନ ତେନୈଵ ଦଦାମି ନୃପତେ ଵରମ୍
ଯଦି ତୁମେ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ପୁଅକୁ ପଶୁ ବନ୍ଦି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବର ଦେଉଛି, ରାଜନ୍।