ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଜଲମାଦାଯ ହସ୍ତେନ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ଦଦୌ ପୁଣ୍ଯଂ ତଦା ତସ୍ମୈ ଗାଯତ୍ରୀଜପସମ୍ଭଵମ୍
ଏଭଳି କହି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ହାତରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ନେଇ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପର ଫଳରୂପ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଜଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଦତ୍ତ୍ଵାଥ ସୁକୃତଂ ରାଜ୍ଞେ ତମୁଵାଚ ମହୀପତିମ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ରାଜର୍ଷେ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, ସେ ମହୀପତିଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା ଋଷି, ଚିନ୍ତା ନକର, ଇଚ୍ଛାମତେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଅ।'
ପୁଣ୍ଯେନ ମମ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ବହୁକାଲାର୍ଜିତେନ ଚ । ଯାହି ଶକ୍ରପୁରୀଂ ପ୍ରୀତଃ ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ସୁରାଲଯେ
ମୋର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟରେ, ହେ ରାଜାଧିରାଜ, ଆନନ୍ଦରେ ଶକ୍ରଙ୍କ ପୁରୀକୁ ଯାଅ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵତି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତରସା ତତଃ । ଉତ୍ପପାତ ଯଥା ପକ୍ଷୀ ଵେଗଵାଂସ୍ତପସୋ ବଲାତ୍
ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି— ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏଭଳି କହିବା ସହିତ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ପକ୍ଷୀ ପରି ତୁରନ୍ତ ଉପରକୁ ଉଡିଗଲେ।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ଗଗନେ ରାଜା ଗତଃ ଶକ୍ରପୁରୀଂ ଯଦା । ଦୃଷ୍ଟୋ ଦେଵଗଣୈସ୍ତତ୍ର କ୍ରୂରଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲଵେଷଭାକ୍
ରାଜା ଆକାଶରେ ଉଡି ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ରଙ୍କ ପୁରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ— ସେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
କଥିତୋଽସୌ ସୁରେନ୍ଦ୍ରାଯ କୋଽଯମାଯାତି ସତ୍ଵରଃ । ଗଗନେ ଦେଵଵଦ୍ଵା ଯୋ ଦୁର୍ଦର୍ଶଃ ଶ୍ଵପଚାକୃତିଃ
ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଦେବତାନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଏହି କିଏ ଆକାଶରେ ଦେବତା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶ୍ୱପଚ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି?'
ସହସୋତ୍ଥାଯ ଶକ୍ରସ୍ତମପଶ୍ଯତ୍ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ରିଶଙ୍କୁମପି ସ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ତରସାବ୍ରଵୀତ୍
ଶକ୍ର ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ସେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, କଠୋର ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।
ଶ୍ଵପଚ କ୍ଵ ସମାଯାସି ଦେଵଲୋକେ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ । ଯାହି ଶୀଘ୍ରଂ ତତୋ ଭୂମୌ ନାତ୍ର ସ୍ଥାତୁଂ ତ୍ଵଯୋଚିତମ୍
'ହେ ଶ୍ୱପଚ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଦେବଲୋକରେ ତୁମକୁ ଘୃଣା କରାଯାଏ; ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଚଳିଯାଅ, ଏଠାରେ ରହିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ଖଲିତଃ ସ୍ଵର୍ଗାଚ୍ଛକ୍ରେଣାମିତ୍ରକର୍ଶନ । ନିପପାତ ତଦା ରାଜା କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯୋ ଯଥାମରଃ
ଏଭଳି କହି, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଇନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଖସାଇଦେଲେ; ତାପରେ ରାଜା, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯିବାରୁ, ଅମରତ୍ୱ ହରାଇଥିବା ଦେବତା ପରି ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲେ।
ପୁନଶ୍ଚୁକ୍ରୋଶ ଭୂପାଲୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେତି ଚାସକୃତ୍ । ପତାମି ରକ୍ଷ ଦୁଃଖାର୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗାଚ୍ଚଲିତମାଶୁଗମ୍
ପୁଣିପୁଣି ରାଜା ଚିତ୍କାର କରି କହିଲେ— 'ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର! ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତୁରନ୍ତ ଖସୁଛି!'
ତସ୍ଯ ତତ୍କ୍ରନ୍ଦିତଂ ରାଜନ୍ ପତିତଃ କୌଶିକୋ ମୁନିଃ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତିଷ୍ଠେତି ହୋଵାଚ ପତନ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୂପତିମ୍
ରାଜା ଖସୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— 'ଥମ୍ବିଯାଅ!'
ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତୋଽସୌ ଗଗନେ ନୃପଃ । ମୁନେସ୍ତପଃପ୍ରଭାଵେଣ ଚଲିତୋଽପି ସୁରାଲଯାତ୍
ମୁନିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହରୁ ଖସି ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଜା ସେଠାରେ ଆକାଶରେ ଅଟୁଟ ରହିଗଲେ; ଏହା ସବୁ ମୁନିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯପଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚକାରେଷ୍ଟିଂ ସୁଵିସ୍ତରାମ୍ । ଵିଧାତୁଂ ନୂତନାଂ ସୃଷ୍ଟିଂ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକଂ ଦ୍ଵିତୀଯକମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ।
ତସ୍ଯୋଦ୍ଯମଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତ୍ଵରିତସ୍ତୁ ଶଚୀପତିଃ । ତତ୍ରାଜଗାମ ସହସା ମୁନିଂ ପ୍ରତି ତୁ ଗାଧିଜମ୍
ତାଙ୍କର ଉଦ୍ୟମ ଜାଣି, ଶଚୀପତି ତୁରନ୍ତ ଗାଧିପୁତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଝଟି ଆସିଲେ।
କିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ରିଯତେ ସାଧୋ କସ୍ମାତ୍କୋପସମାକୁଲଃ । ଅଲଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଯା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ
‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କଣ କରୁଛନ୍ତି? କାହିଁକି ଏତେ କ୍ରୋଧିତ? ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିବ ନାହିଁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି?’
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ସ୍ଵଂ ନିଵାସଂ ମହୀପାଲଂ ଚ୍ଯୁତଂ ତ୍ଵଦ୍ଭୁଵନାଦ୍ ଵିଭୋ । ନଯସ୍ଵ ପ୍ରୀତିଯୋଗେନ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ଚାତିଦୁଃଖିତମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ: ‘ମୋ ନିଜ ନିବାସ ଆପଣଙ୍କ ଲୋକରୁ ବାହାରି ଯାଇଛି। ଦୟାକରି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ନିବାସକୁ ନେଇଯିବେ।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତସ୍ଯ ତଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁରାଷାଡତିଶଙ୍କିତଃ । ତପୋବଲଂ ଵିଦିତ୍ଵୋଗ୍ରମୋମିତ୍ଯୋଵାଚ ଵାସଵଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ତପୋବଳ ଦେଖି, ଏଭଳି କହିଲେ।
ଦିଵ୍ଯଦେହଂ ନୃପଂ କୃତ୍ଵା ଵିମାନଵରସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ କୌଶିକଂ ଶକ୍ରୋଽଗମନ୍ନିଜପୁରୀଂ ତଦା
ରାଜାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଦେଇ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ବିମାନରେ ବସାଇ, ଶକ୍ର କୌଶିକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେ ଶକ୍ରେ ତୁ ଵୈ ସ୍ଵର୍ଗଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁସହିତେ ତତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସ୍ଵାଶ୍ରମେ ସୁସ୍ଥିରୋଽଭଵତ୍
ଶକ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋଽଥ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋପକାରକମ୍ । ପିତୁଃ ସ୍ଵର୍ଗମନଂ କାମଂ ମୁଦିତୋ ରାଜ୍ଯମନ୍ଵଶାତ୍
ତାପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପକାର ଓ ପିତାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗଗମନ ଶୁଣି, ଆନନ୍ଦରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିଃ କ୍ରୀଡାଂ ଚକାର ସହ ଭାର୍ଯଯା । ରୂପଯୌଵନଚାତୁର୍ଯଯୁକ୍ତଯା ପ୍ରୀତିସଂଯୁତଃ
ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର, ଯୁବତୀ ଓ ଚତୁର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ପ୍ରେମରେ ଖୁସି ହୋଇ ଅନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।
ଅତୀତକାଲେ ଯୁଵତୀ ନ ସା ଗର୍ଭଵତୀ ହ୍ଯଭୂତ୍ । ତଦା ଚିନ୍ତାତୁରୋ ରାଜା ବଭୂଵାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ
ସମୟ ବିତିଗଲା, ସେ ଯୁବତୀ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ।
ଵସିଷ୍ଟସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ମୁନିମ୍ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜାଂ ଚିନ୍ତାଂ ଗୁରଵେ ସମଵେଦଯତ୍
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜର ସନ୍ତାନହୀନତାର ଚିନ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଦୈଵଜ୍ଞୋଽସି ଭଵାନ୍କାମଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ । ଉପାଯଂ କୁରୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ସନ୍ତତେର୍ମମ ମାନଦ
‘ଆପଣ ଭାଗ୍ୟ ଜାଣିଥିବା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ମୋ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଉପାୟ କରନ୍ତୁ।’
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ଜାନାସି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । କସ୍ମାଦୁପେକ୍ଷସେ ଜାନନ୍ ଦୁଃଖଂ ମମ ଚ ଶକ୍ତିମାନ୍
‘ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ଏହା ଆପଣ ଜାଣନ୍ତି। ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜାଣି ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ଆପଣ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି?’
କଲଵିଂକାସ୍ତ୍ଵିମେ ଧନ୍ଯା ଯେ ଶିଶୁଂ ଲାଲଯନ୍ତି ହି । ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯୋଽହମନିଶଂ ଚିନ୍ତଯାମି ଦିଵାନିଶମ୍
‘ଏହି ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜ ଛୁଆଁକୁ ମମତାରେ ଲାଲାୟନ୍ତି। ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଦିନ ରାତି ଚିନ୍ତାରେ ରହିଅଛି।’
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ମୁନିସ୍ତସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦମିଶ୍ରିତଂ ଵଚଃ । ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ସମ୍ଯକ୍ ତମୁଵାଚ ଵିଧେଃ ସୁତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ରାଜାଙ୍କ ନିରାଶା ଭରା କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ଭଲଭାବେ ଭାବି, ବିଧିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ମହାରାଜ ସଂସାରେଽସ୍ମିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅନପତ୍ଯତ୍ଵଜଂ ଦୁଃଖଂ ଯତ୍ତଥା ଦୁଃଖମଦ୍ଭୁତମ୍
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ‘ମହାରାଜ, ସତ କଥା କହ, ଏହି ସଂସାରରେ ସନ୍ତାନହୀନତାର ଦୁଃଖ ପରି ଆଉ କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।’
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵରୁଣଂ ଯାଦସାଂ ପତିମ୍ । ସମାରାଧଯ ଯତ୍ନେନ ସ ତେ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି
ତେଣୁ, ରାଜାଧିରାଜ, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଯତ୍ନରେ ଯାଦବମାନଙ୍କର ମହାପତି ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ; ସେ ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ କାମ କରିଦେବେ।
ଵରୁଣାଦଧିକୋ ନାସ୍ତି ଦେଵଃ ସନ୍ତାନଦାଯକଃ । ତମାରାଧଯ ଧର୍ମିଷ୍ଠ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ସନ୍ତାନ ଦେବାରେ ବରୁଣଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ କାମ୍ୟ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।