ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ କ୍ରନ୍ଦମାନୋ ଭୃଶାତୁରଃ । କ୍ରନ୍ଦମାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ ନିର୍ଗତାହଂ ଗତତ୍ରପା
ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେ ବହୁତ କାନ୍ଦୁଥିଲା ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିଲା। କାନ୍ଦୁଥିବା ପୁଅକୁ ନେଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବାହାରିଗଲି।
ତଦା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ମାର୍ଗେ ମାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୃଶାତୁରାମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ଚ ରାଜର୍ଷିଃ କସ୍ମାଦ୍ରୋଦିତି ବାଲକଃ
ସେବେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାସ୍ତାରେ ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ସେ ରାଜା ମୋତେ ପଚାରିଲେ — 'ପୁଅ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛି?'
ତଦାହଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ନୀଯତେଽସୌ ବାଲକୋଽଦ୍ଯ ମଯା ନୃପ
ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ କହିଲି — 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁଅକୁ ଆଜି ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ନେଉଛି, ହେ ରାଜା।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମେ ଵଚନଂ ରାଜା ଦଯାର୍ଦ୍ରହୃଦଯସ୍ତତଃ । ମାମୁଵାଚ ଗୃହଂ ଯାହି ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ କୁମାରକମ୍
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ମୋତେ କହିଲେ — 'ଏହି ପୁଅକୁ ନେଇ ଘରକୁ ଯାଅ।'
ଭୋଜନାର୍ଥେ କୁମାରାଣାମାମିଷଂ ଵିହିତଂ ତଵ । ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯଂ ଯାଵନ୍ମୁନିସମାଗମଃ
'ତୁମ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ମାଂସ ଦେଇଯିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନି ଫେରିନ ଆସନ୍ତି।'
ଅହନ୍ଯହନି ଭୂପାଲୋ ଵୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ମୃଗସୂକରାନ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଯାତି ହତ୍ଵାସୌ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଦଯଯାନ୍ଵିତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ରାଜା ଦୟାରେ ଏହି ଗଛ ତଳେ ମୃଗ ଓ ବନଶୁକୁର ମାରି ରଖିଯାଉଥିଲେ।
ତେନୈଵ ବାଲକାଃ କାନ୍ତ ପାଲିତା ଵୃଜିନାର୍ଣଵାତ୍ । ଵସିଷ୍ଠେନାଥ ଶପ୍ତାଽସୌ ଭୂପତିର୍ମମ କାରଣାତ୍
ସେଇ ରାଜା ମୋତେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟେ। ପରେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଦିଵସେ ମାଂସଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ କାନନେ । ହତା ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତେନାସୌ କୁପିତୋ ମୁନିଃ
କେତେକ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ମାଂସ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦେଖି ସେ ଋଷି ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ଭୂପସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ମହାତ୍ମନା । କୁପିତେନ ଵଧାଦ୍ଧେତୋଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲଶ୍ଚ କୃତୋ ନୃପଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ବୋଲି ମହାନ ଋଷି ନାମ ଦେଇଥିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ହତ୍ୟାର କାରଣରୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ କୌଶିକ । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵମସୌ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମତ୍କୃତେ ନୃପନନ୍ଦନଃ
ଏହି କାରଣରୁ, କୌଶିକ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲି। ମୋ ପାଇଁ, ରାଜପୁତ୍ର ଶ୍ୱପଚ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଭଵତା ନୃପତେଃ କିଲ । ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ତପସା ପ୍ରବଲେନ ହ
ଯେପରି ଭଳି ହେଉ, ତୁମେ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡିବ। ତେଣୁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଭାର୍ଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌଶିକୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତାମାହ କାମିନୀଂ ଦୀନାଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମରିନ୍ଦମ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି ଦୁଃଖିତା ନାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କଥା କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ମୋଚଯିଷ୍ଯାମି ତଂ ଶାପାନ୍ନୃପଂ କମଲଲୋଚନେ । ଉପକାରଃ କୃତୋ ଯେନ କାନ୍ତାରାଦ୍ରକ୍ଷିତାସି ଵୈ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— କମଳନୟନେ, ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି। ସେ ତୁମକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହିପାଇଁ।
ଵିଦ୍ଯାତପୋବଲେନାହଂ କରିଷ୍ଯେ ଦୁଃଖସଂକ୍ଷଯମ୍ । ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ତତ୍ର କୌଶିକଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ମୁଁ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିର ବଳରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିଦେବି। ଏପରି ଭାବେ, କୌଶିକ ସେଠାରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ନୃପତେଃ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖନାଶନମ୍ । ସଂଵିମୃଶ୍ଯ ମୁନିସ୍ତତ୍ର ଜଗାମ ଯତ୍ର ପାର୍ଥିଵଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ କିପରି ଶେଷ ହେବ, ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଭଲଭାବେ ଭାବି, ସେ ମୁନି ରାଜାଁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁଃ ପକ୍ଵଣେ ଦୀନଃ ସଂସ୍ଥିତଃ ଶ୍ଵପଚାକୃତିଃ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ନରାଧିପଃ
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶ୍ମଶାନରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶ୍ୱପଚ ଆକୃତିରେ ରହୁଥିଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଦଣ୍ଡଵନ୍ନିପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ପାଦଯୋସ୍ତରସା ମୁନେଃ । ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ କରେ ଭୂପଂ ପତିତଂ କୌଶିକସ୍ତଦା
ସେ ତୁରନ୍ତି ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଗଛେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାହାପରେ, କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଉଠେଇଲେ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯୋଵାଚ ଵଚନଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ମତ୍କୃତେ ତ୍ଵଂ ମହୀପାଲ ଶପ୍ତୋଽସି ମୁନିନା ଯତଃ
ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦୁ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ— 'ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଇଛ'।
ଵାଞ୍ଛିତଂ ତେ କରିଷ୍ଯାମି ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣ୍ଯହମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ମଯା ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ମଖହେତଵେ
ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ରାଜା କହିଲେ— ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲି।
ମାଂ ଯାଜଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କରୋମି ମଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦିଅ। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି କର, ଯେପରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରିବି।
ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ଶକ୍ରଲୋକଂ ସୁଖାଲଯମ୍ । କୋପଂ କୃତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋଽସୌ ମାମାହେତି ସୁଦୁର୍ମତେ
ଏହି ଦେହରେ ଥିଲେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ, ସୁଖର ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ବସିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହିଥିଲେ।
ମାନୁଷେଣ ହି ଦେହେନ ସ୍ଵର୍ଗଵାସଃ କୁତସ୍ତଵ । ପୁନର୍ମଯୋକ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ସ୍ଵର୍ଗଲୁବ୍ଧେନ ଚାନଘ
ମାନବ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସ କିପରି ସମ୍ଭବ? ପୁନି, ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଗି ଆଶା କରି, ପୁନିଥରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଥିଲି।
ଅନ୍ଯଂ ପୁରୋହିତଂ କୃତ୍ଵା ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଯଜ୍ଞମୁତ୍ତମମ୍ । ତଦା ତେନୈଵ ଶପ୍ତୋଽହଂ ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଭଵ ପାମର
ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ତାପରେ ସେ ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ— 'ପାପୀ, ଚଣ୍ଡାଳ ହେଇଯା।'
ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ କାରଣଂ ଶାପସମ୍ଭଵମ୍ । ମମ ଦୁଃଖଵିନାଶାଯ ସମର୍ଥୋଽସି ମୁନୀଶ୍ଵର
ଏହିପରି ଶାପର କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି। ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସମର୍ଥ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିରରମାସୌ ରାଜା ଦୁଃଖରୁଜାର୍ଦିତଃ । କୌଶିକୋଽପି ନିରାକର୍ତୁଂ ଶାପଂ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯଚିନ୍ତଯତ୍
ଏଭଳି କହି, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନାରେ ପୀଡିତ ରାଜା ଚୁପ୍ ହେଲେ; କୌଶିକ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶାପ କିପରି ଦୂର କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଵରୁଣକୃପଯା ଶୈଵ୍ଯାଯାଂ ପୁତ୍ରୋପ୍ତତ୍ତିଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଯଂ ଗାଧିସୂନୁର୍ମହାତପାଃ । ପ୍ରକଲ୍ପ୍ଯ ଯଜ୍ଞସମ୍ଭାରାନ୍ମୁନୀନାମନ୍ତ୍ରଯତ୍ତଦା
ବରୁଣଙ୍କର କୃପାରେ ଶୈବ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି— ମହାତପସ୍ବୀ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ମନରେ କଣ କରିବେ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଉଥିବା ପରେ, ମୁନିମାନେ ଆସନ୍ତି ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ମୁନଯସ୍ତଂ ମଖଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରନିମନ୍ତ୍ରିତାଃ । ନାଗତାଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଵସିଷ୍ଠେନ ନିଵାରିତାଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପାଇ ବିଭିନ୍ନ ମୁନିମାନେ ସେ ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ଜାଣିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେହି ଆସିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବାରଣ କରାଯାଇଥିଲେ।
ଗାଧିସୂନୁସ୍ତଦାଜ୍ଞାଯ ଵିମନାଶ୍ଚାତିଦୁଃଖିତଃ । ଆଜଗାମାଶ୍ରମଂ ତତ୍ର ଯତ୍ରାସୌ ନୃପତିଃ ସ୍ଥିତଃ
ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ଏହି କଥା ଜାଣି ବେସ୍ତ ମନମରା ଓ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ରାଜା ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତମାହ କୌଶିକଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵସିଷ୍ଠେନ ନିଵାରିତାଃ । ନାଗତାଃ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ଯଜ୍ଞାର୍ଥଂ ନୃପସତ୍ତମ
କୌଶିକ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାରଣ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆସିନାହାନ୍ତି।'
ପଶ୍ଯ ମେ ତପସଃ ସିଦ୍ଧିଂ ଯଥା ତ୍ଵାଂ ସୁରସଦ୍ମନି । ପ୍ରାପଯାମି ମହାରାଜ ଵାଞ୍ଛିତଂ ତେ କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖ, ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ପଠାଇବି; ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦେବି।