ତଦାହଂ ତଦ୍ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଃସୃତଃ ପରଯା ମୁଦା । କଥଯ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ କାଲୋ ନୀତସ୍ତ୍ଵଯା କଥମ୍
ସେବେ, ମୁଁ ସେଘର ଛାଡ଼ି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ସମୟ କିପରି କାଟିଲୁ, କହ।
କାନ୍ତାରେ ପରମଃ କ୍ରୂରଃ କ୍ଷଯକୃତ୍ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପତିମାହ ପ୍ରିଯଂଵଦା
ବନମାନେ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁର ଓ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବିପଦ ଆସିଲା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି କଥା ଶୁଣି ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଥା ଶୃଣୁ ମଯା ନୀତଃ କାଲଃ ପରମଦାରୁଣଃ । ଗତେ ତ୍ଵଯି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ସମୁପାଗତମ୍
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ସମୟ କାଟିଲି, ଶୁଣ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଗଲା।
ଅନ୍ନାର୍ଥଂ ପୁତ୍ରକାଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁଶ୍ଚାତିଦୁଃଖିତାଃ । କ୍ଷୁଧିତାନ୍ବାଲକାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନୀଵାରାର୍ଥଂ ଵନେ ଵନେ
ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପିଲା ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଭୁକ୍କରେ ପିଡ଼ିତ ପିଲାମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ବନେ ବନେ ନିବାର ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚିଲି।
ଭ୍ରାନ୍ତାହଂ ଚିନ୍ତଯାଽଽଵିଷ୍ଟା କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଂ ତଦା । ଏଵଂ ଚ କତିଚିନ୍ମାସା ନୀଵାରେଣାତିଵାହିତାଃ
ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଳ୍ପ ଫଳ ମିଳିଲା ସେଠି ନେଇଲି। ଏଭଳି କିଛି ମାସ ନିବାର ଖାଇ ଅଟକିଲୁ।
ତଦଭାଵେ ମଯା କାନ୍ତ ଚିନ୍ତିତଂ ମନସା ପୁନଃ । ନ ଭିକ୍ଷା କିଲ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ନୀଵାରା ନାପି କାନନେ
ଏହା ମଧ୍ୟ ନଥିବାବେଳେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ପୁଣି ଭାବିଲି — ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭିକ୍ଷା ମିଳେନାହିଁ, ବନରେ ମଧ୍ୟ ନିବାର ନାହିଁ।
ନ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଫଲାନ୍ଯାସୁର୍ନ ମୂଲାନି ଧରାତଲେ । କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତା ବାଲା ରୁଦନ୍ତି ଭୃଶମାତୁରାଃ
ଗଛରେ ଫଳ ନଥିଲା, ମାଟିରେ ମୂଳ ମିଳୁନଥିଲା। ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତ ପିଲାମାନେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କିଂ ବ୍ରଵୀମି କ୍ଷୁଧାର୍ତିତାନ୍ । ଏଵଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ନିଶ୍ଚଯସ୍ତୁ ମଯା କୃତଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, ଏହି ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତମାନେକୁ କଣ କହିବି? ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ମନେ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲି।
ପୁତ୍ରମେକଂ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ କସ୍ମୈଚିଦ୍ଧନିନେ କିଲ । ଗୃହୀତ୍ଵା ତସ୍ଯ ମୌଲ୍ଯଂ ତୁ ତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ବାଲକାନ୍
ଆଜି ମୁଁ ଏକ ପୁଅକୁ କାହାକୁ ଦେଇ ଟଙ୍କା ନେବି। ସେ ଟଙ୍କା ନେଇ ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନେକୁ ଚଳାଇବି।
ପାଲଯେଽହଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଂସ୍ତୁ ନାନ୍ଯୋପାଯୋଽସ୍ତି ପାଲନେ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରହିତୋ ମଯା
ମୁଁ ଏହି ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତମାନେକୁ ଚଳାଇବି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ପଠାଇଦେଲି।
ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ କ୍ରନ୍ଦମାନୋ ଭୃଶାତୁରଃ । କ୍ରନ୍ଦମାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ ନିର୍ଗତାହଂ ଗତତ୍ରପା
ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେ ବହୁତ କାନ୍ଦୁଥିଲା ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିଲା। କାନ୍ଦୁଥିବା ପୁଅକୁ ନେଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବାହାରିଗଲି।
ତଦା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ମାର୍ଗେ ମାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୃଶାତୁରାମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ଚ ରାଜର୍ଷିଃ କସ୍ମାଦ୍ରୋଦିତି ବାଲକଃ
ସେବେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାସ୍ତାରେ ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ସେ ରାଜା ମୋତେ ପଚାରିଲେ — 'ପୁଅ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛି?'
ତଦାହଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ନୀଯତେଽସୌ ବାଲକୋଽଦ୍ଯ ମଯା ନୃପ
ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ କହିଲି — 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁଅକୁ ଆଜି ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ନେଉଛି, ହେ ରାଜା।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମେ ଵଚନଂ ରାଜା ଦଯାର୍ଦ୍ରହୃଦଯସ୍ତତଃ । ମାମୁଵାଚ ଗୃହଂ ଯାହି ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ କୁମାରକମ୍
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ମୋତେ କହିଲେ — 'ଏହି ପୁଅକୁ ନେଇ ଘରକୁ ଯାଅ।'
ଭୋଜନାର୍ଥେ କୁମାରାଣାମାମିଷଂ ଵିହିତଂ ତଵ । ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯଂ ଯାଵନ୍ମୁନିସମାଗମଃ
'ତୁମ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ମାଂସ ଦେଇଯିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନି ଫେରିନ ଆସନ୍ତି।'
ଅହନ୍ଯହନି ଭୂପାଲୋ ଵୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ମୃଗସୂକରାନ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଯାତି ହତ୍ଵାସୌ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଦଯଯାନ୍ଵିତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ରାଜା ଦୟାରେ ଏହି ଗଛ ତଳେ ମୃଗ ଓ ବନଶୁକୁର ମାରି ରଖିଯାଉଥିଲେ।
ତେନୈଵ ବାଲକାଃ କାନ୍ତ ପାଲିତା ଵୃଜିନାର୍ଣଵାତ୍ । ଵସିଷ୍ଠେନାଥ ଶପ୍ତାଽସୌ ଭୂପତିର୍ମମ କାରଣାତ୍
ସେଇ ରାଜା ମୋତେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟେ। ପରେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଦିଵସେ ମାଂସଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ କାନନେ । ହତା ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତେନାସୌ କୁପିତୋ ମୁନିଃ
କେତେକ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ମାଂସ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦେଖି ସେ ଋଷି ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ଭୂପସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ମହାତ୍ମନା । କୁପିତେନ ଵଧାଦ୍ଧେତୋଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲଶ୍ଚ କୃତୋ ନୃପଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ବୋଲି ମହାନ ଋଷି ନାମ ଦେଇଥିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ହତ୍ୟାର କାରଣରୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ କୌଶିକ । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵମସୌ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମତ୍କୃତେ ନୃପନନ୍ଦନଃ
ଏହି କାରଣରୁ, କୌଶିକ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲି। ମୋ ପାଇଁ, ରାଜପୁତ୍ର ଶ୍ୱପଚ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
ଯେନ କେନାପ୍ଯୁପାଯେନ ଭଵତା ନୃପତେଃ କିଲ । ତସ୍ମାଦ୍ରକ୍ଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ତପସା ପ୍ରବଲେନ ହ
ଯେପରି ଭଳି ହେଉ, ତୁମେ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡିବ। ତେଣୁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଭାର୍ଯାଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌଶିକୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତାମାହ କାମିନୀଂ ଦୀନାଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମରିନ୍ଦମ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୌଶିକ ମୁନି ଦୁଃଖିତା ନାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କଥା କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ମୋଚଯିଷ୍ଯାମି ତଂ ଶାପାନ୍ନୃପଂ କମଲଲୋଚନେ । ଉପକାରଃ କୃତୋ ଯେନ କାନ୍ତାରାଦ୍ରକ୍ଷିତାସି ଵୈ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— କମଳନୟନେ, ମୁଁ ଏହି ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେବି। ସେ ତୁମକୁ ଅରଣ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହିପାଇଁ।
ଵିଦ୍ଯାତପୋବଲେନାହଂ କରିଷ୍ଯେ ଦୁଃଖସଂକ୍ଷଯମ୍ । ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ପ୍ରିଯାଂ ତତ୍ର କୌଶିକଃ ପରମାର୍ଥଵିତ୍
ମୁଁ ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶକ୍ତିର ବଳରେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶେଷ କରିଦେବି। ଏପରି ଭାବେ, କୌଶିକ ସେଠାରେ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ନୃପତେଃ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖନାଶନମ୍ । ସଂଵିମୃଶ୍ଯ ମୁନିସ୍ତତ୍ର ଜଗାମ ଯତ୍ର ପାର୍ଥିଵଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ କିପରି ଶେଷ ହେବ, ଏହି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ଭଲଭାବେ ଭାବି, ସେ ମୁନି ରାଜାଁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁଃ ପକ୍ଵଣେ ଦୀନଃ ସଂସ୍ଥିତଃ ଶ୍ଵପଚାକୃତିଃ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋଽସୌ ନରାଧିପଃ
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ଶ୍ମଶାନରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଶ୍ୱପଚ ଆକୃତିରେ ରହୁଥିଲେ। ମୁନିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଦଣ୍ଡଵନ୍ନିପପାତୋର୍ଵ୍ଯାଂ ପାଦଯୋସ୍ତରସା ମୁନେଃ । ଗୃହୀତ୍ଵା ତଂ କରେ ଭୂପଂ ପତିତଂ କୌଶିକସ୍ତଦା
ସେ ତୁରନ୍ତି ମୁନିଙ୍କ ପାଦ ଗଛେ ପଡ଼ିଗଲେ। ତାହାପରେ, କୌଶିକ ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରି ଉଠେଇଲେ।
ଉତ୍ଥାପ୍ଯୋଵାଚ ଵଚନଂ ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ । ମତ୍କୃତେ ତ୍ଵଂ ମହୀପାଲ ଶପ୍ତୋଽସି ମୁନିନା ଯତଃ
ତାଙ୍କୁ ଉଠେଇ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୃଦୁ କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ— 'ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାପିତ ହେଇଛ'।
ଵାଞ୍ଛିତଂ ତେ କରିଷ୍ଯାମି ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣ୍ଯହମ୍ । ରାଜୋଵାଚ - ମଯା ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତଃ ପୂର୍ଵଂ ଵସିଷ୍ଠୋ ମଖହେତଵେ
ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି, କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି? ରାଜା କହିଲେ— ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲି।
ମାଂ ଯାଜଯ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କରୋମି ମଖମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଥେଷ୍ଟଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଯଥା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦିଅ। ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି କର, ଯେପରି ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇପାରିବି।