ଦୁର୍ଲଭଂ ଖଲୁ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତତ୍ରାପି ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମତା । ଦ୍ଵିଜତ୍ଵେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵେତ୍ସି କିଂ ନ ହି
ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହାରୁ ଦ୍ୱିଜ ହେବା ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ । ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ — ତୁମେ ଏହା ଜାଣନାହିଁ କି?
ଦୁଷ୍ଟାହାରୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଲୋକମିଚ୍ଛତା । ଅଗ୍ରାହ୍ଯା ମନୁନା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କର୍ମଣା ସପ୍ତ ଚାନ୍ତ୍ଯଜାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଲୋକର ଆଶା କରେ, ସେଠାରେ କେବେ ମନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ସପ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟଜ କର୍ମରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ।
ତ୍ଯାଜ୍ଯୋଽହଂ କର୍ମଣା ଵିପ୍ର ଶ୍ଵପଚୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିଵାରଯାମି ଭକ୍ଷ୍ଯାତ୍ତ୍ଵାଂ ନ ଲୋଭେନାଞ୍ଜସା ଦ୍ଵିଜ
ମୁଁ କର୍ମରେ ତ୍ୟାଗ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶ୍ୱପଚ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ମୁଁ ଲୋଭରେ ନୁହେଁ, ତୁମକୁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାରୁ ବଞ୍ଚାଉଛି ।
ଵର୍ଣସଙ୍କରଦୋଷୋଽଯଂ ମା ଯାତୁ ତ୍ଵାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଵଦସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ମତିସ୍ତେ ଵିଶଦାନ୍ତ୍ଯଜ
ଏହା ଜାତିମିଶ୍ରଣର ଦୋଷ, ଏହା ତୁମ ପାଖରେ ଆସିନଉ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତୁମେ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ଧର୍ମ ଜାଣିଛ, ତୁମ ମନ ସ୍ପଷ୍ଟ, ହେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ।
ତଥାପ୍ଯାପଦି ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମମାର୍ଗଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଯଦି ମାନଦ
ତଥାପି, ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥ କହୁଛି । ଶରୀରକୁ ସମସ୍ତ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ, ହେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ।
ପାପସ୍ଯାନ୍ତେ ପୁନଃ କାର୍ଯଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଯେ । ଦୁର୍ଗତିସ୍ତୁ ଭଵେତ୍ପାପାଦନାପଦି ନ ଚାପଦି
ପାପ ସମାପ୍ତି ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାଧାରଣ ସମୟରେ ପାପରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ନୁହେଁ ।
ମରଣାତ୍କ୍ଷୁଧିତସ୍ଯାଥ ନରକୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷୁଧାପହରଣଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଭୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ନରକ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଭୋକ ଦୂର କରିବା ଦରକାର ।
ତେନାହଂ ଚୌର୍ଯଧର୍ମେଣ ଦେହଂ ରକ୍ଷେଽପ୍ଯଥାନ୍ତ୍ଯଜ । ଅଵର୍ଷଣେ ଚ ଚୌର୍ଯେଣ ଯତ୍ପାପଂ କଥିତଂ ବୁଧୈଃ
ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଚୋରି କରି ମୋ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି, ହେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ । ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଚୋରି କଲେ ଯେପରି ପାପ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି—
ଯୋ ନ ଵର୍ଷତି ପର୍ଜନ୍ଯସ୍ତତ୍ତୁ ତସ୍ମୈ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ କାନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସହସାପତତ୍
ଯଦି ମେଘ ଝରେନି, ତେବେ ସେଠି ଏହି ଦୁଃଖ ହେବ — ଏପରି କହିବା ସହିତ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମେଘ ତୁରନ୍ତ ଝରିପଡ଼ିଲା।
ଗଗନାଦ୍ଧସ୍ତିହସ୍ତାଭିର୍ଧାରାଭିରଭିକାଙ୍କ୍ଷିତଃ । ମୁଦିତୋଽହଂ ଘନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵର୍ଷନ୍ତଂ ଵିଦ୍ଯୁତା ସହ
ଆକାଶରୁ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡା ପରି ମୋଟା ଝରା ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଆମେ ଚାହୁଁଥିଲୁ। ମୁଁ ଖୁସିରେ ମେଘକୁ ଝରୁଥିବା ଓ ଆଲୋକିକ ଚମକ ସହ ଦେଖିଲି।
ତଦାହଂ ତଦ୍ଗୃହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଃସୃତଃ ପରଯା ମୁଦା । କଥଯ ତ୍ଵଂ ଵରାରୋହେ କାଲୋ ନୀତସ୍ତ୍ଵଯା କଥମ୍
ସେବେ, ମୁଁ ସେଘର ଛାଡ଼ି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ବାହାରିଲି। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ସମୟ କିପରି କାଟିଲୁ, କହ।
କାନ୍ତାରେ ପରମଃ କ୍ରୂରଃ କ୍ଷଯକୃତ୍ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପତିମାହ ପ୍ରିଯଂଵଦା
ବନମାନେ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁର ଓ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବିପଦ ଆସିଲା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏପରି କଥା ଶୁଣି ପ୍ରିୟମ୍ବଦା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଥା ଶୃଣୁ ମଯା ନୀତଃ କାଲଃ ପରମଦାରୁଣଃ । ଗତେ ତ୍ଵଯି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ସମୁପାଗତମ୍
ମୁଁ କିପରି ଏହି ଭୟଙ୍କର ସମୟ କାଟିଲି, ଶୁଣ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଚାଲିଯିବା ପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଗଲା।
ଅନ୍ନାର୍ଥଂ ପୁତ୍ରକାଃ ସର୍ଵେ ବଭୂଵୁଶ୍ଚାତିଦୁଃଖିତାଃ । କ୍ଷୁଧିତାନ୍ବାଲକାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନୀଵାରାର୍ଥଂ ଵନେ ଵନେ
ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପିଲା ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଭୁକ୍କରେ ପିଡ଼ିତ ପିଲାମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁଁ ବନେ ବନେ ନିବାର ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚିଲି।
ଭ୍ରାନ୍ତାହଂ ଚିନ୍ତଯାଽଽଵିଷ୍ଟା କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଫଲଂ ତଦା । ଏଵଂ ଚ କତିଚିନ୍ମାସା ନୀଵାରେଣାତିଵାହିତାଃ
ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଳ୍ପ ଫଳ ମିଳିଲା ସେଠି ନେଇଲି। ଏଭଳି କିଛି ମାସ ନିବାର ଖାଇ ଅଟକିଲୁ।
ତଦଭାଵେ ମଯା କାନ୍ତ ଚିନ୍ତିତଂ ମନସା ପୁନଃ । ନ ଭିକ୍ଷା କିଲ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ନୀଵାରା ନାପି କାନନେ
ଏହା ମଧ୍ୟ ନଥିବାବେଳେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ମୁଁ ପୁଣି ଭାବିଲି — ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଭିକ୍ଷା ମିଳେନାହିଁ, ବନରେ ମଧ୍ୟ ନିବାର ନାହିଁ।
ନ ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଫଲାନ୍ଯାସୁର୍ନ ମୂଲାନି ଧରାତଲେ । କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତା ବାଲା ରୁଦନ୍ତି ଭୃଶମାତୁରାଃ
ଗଛରେ ଫଳ ନଥିଲା, ମାଟିରେ ମୂଳ ମିଳୁନଥିଲା। ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତ ପିଲାମାନେ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କିଂ ବ୍ରଵୀମି କ୍ଷୁଧାର୍ତିତାନ୍ । ଏଵଂ ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ନିଶ୍ଚଯସ୍ତୁ ମଯା କୃତଃ
ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, ଏହି ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତମାନେକୁ କଣ କହିବି? ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ମନେ ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲି।
ପୁତ୍ରମେକଂ ଦଦାମ୍ଯଦ୍ଯ କସ୍ମୈଚିଦ୍ଧନିନେ କିଲ । ଗୃହୀତ୍ଵା ତସ୍ଯ ମୌଲ୍ଯଂ ତୁ ତେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ବାଲକାନ୍
ଆଜି ମୁଁ ଏକ ପୁଅକୁ କାହାକୁ ଦେଇ ଟଙ୍କା ନେବି। ସେ ଟଙ୍କା ନେଇ ଅନ୍ୟ ପିଲାମାନେକୁ ଚଳାଇବି।
ପାଲଯେଽହଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଂସ୍ତୁ ନାନ୍ଯୋପାଯୋଽସ୍ତି ପାଲନେ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ପୁତ୍ରୋଽଯଂ ପ୍ରହିତୋ ମଯା
ମୁଁ ଏହି ଭୁକରେ ପିଡ଼ିତମାନେକୁ ଚଳାଇବି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ପଠାଇଦେଲି।
ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ କ୍ରନ୍ଦମାନୋ ଭୃଶାତୁରଃ । କ୍ରନ୍ଦମାନଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ ନିର୍ଗତାହଂ ଗତତ୍ରପା
ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ, ହେ ମହାଭାଗ, ସେ ବହୁତ କାନ୍ଦୁଥିଲା ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିଲା। କାନ୍ଦୁଥିବା ପୁଅକୁ ନେଇ, ଲଜ୍ଜା ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବାହାରିଗଲି।
ତଦା ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ମାର୍ଗେ ମାମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭୃଶାତୁରାମ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ଚ ରାଜର୍ଷିଃ କସ୍ମାଦ୍ରୋଦିତି ବାଲକଃ
ସେବେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ରାସ୍ତାରେ ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ। ସେ ରାଜା ମୋତେ ପଚାରିଲେ — 'ପୁଅ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛି?'
ତଦାହଂ ତମୁଵାଚେଦଂ ଵଚନଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଵିକ୍ରଯାର୍ଥଂ ନୀଯତେଽସୌ ବାଲକୋଽଦ୍ଯ ମଯା ନୃପ
ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ କହିଲି — 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପୁଅକୁ ଆଜି ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ନେଉଛି, ହେ ରାଜା।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମେ ଵଚନଂ ରାଜା ଦଯାର୍ଦ୍ରହୃଦଯସ୍ତତଃ । ମାମୁଵାଚ ଗୃହଂ ଯାହି ଗୃହୀତ୍ଵୈନଂ କୁମାରକମ୍
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ମୋତେ କହିଲେ — 'ଏହି ପୁଅକୁ ନେଇ ଘରକୁ ଯାଅ।'
ଭୋଜନାର୍ଥେ କୁମାରାଣାମାମିଷଂ ଵିହିତଂ ତଵ । ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ନିତ୍ଯଂ ଯାଵନ୍ମୁନିସମାଗମଃ
'ତୁମ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ମାଂସ ଦେଇଯିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନି ଫେରିନ ଆସନ୍ତି।'
ଅହନ୍ଯହନି ଭୂପାଲୋ ଵୃକ୍ଷେଽସ୍ମିନ୍ମୃଗସୂକରାନ୍ । ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଯାତି ହତ୍ଵାସୌ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଦଯଯାନ୍ଵିତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ରାଜା ଦୟାରେ ଏହି ଗଛ ତଳେ ମୃଗ ଓ ବନଶୁକୁର ମାରି ରଖିଯାଉଥିଲେ।
ତେନୈଵ ବାଲକାଃ କାନ୍ତ ପାଲିତା ଵୃଜିନାର୍ଣଵାତ୍ । ଵସିଷ୍ଠେନାଥ ଶପ୍ତାଽସୌ ଭୂପତିର୍ମମ କାରଣାତ୍
ସେଇ ରାଜା ମୋତେ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟେ। ପରେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ, ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ।
କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଦିଵସେ ମାଂସଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ କାନନେ । ହତା ଦୋଗ୍ଧ୍ରୀ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ତେନାସୌ କୁପିତୋ ମୁନିଃ
କେତେକ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ମାଂସ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା, ଏହି ଦେଖି ସେ ଋଷି ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁରିତି ଭୂପସ୍ଯ କୃତଂ ନାମ ମହାତ୍ମନା । କୁପିତେନ ଵଧାଦ୍ଧେତୋଶ୍ଚାଣ୍ଡାଲଶ୍ଚ କୃତୋ ନୃପଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ 'ତ୍ରିଶଙ୍କୁ' ବୋଲି ମହାନ ଋଷି ନାମ ଦେଇଥିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ହତ୍ୟାର କାରଣରୁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବାକୁ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତେନାହଂ ଦୁଃଖିତା ଜାତା ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ କୌଶିକ । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵମସୌ ପ୍ରାପ୍ତୋ ମତ୍କୃତେ ନୃପନନ୍ଦନଃ
ଏହି କାରଣରୁ, କୌଶିକ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲି। ମୋ ପାଇଁ, ରାଜପୁତ୍ର ଶ୍ୱପଚ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।