ଇତ୍ଯାଦିଷ୍ଟାସ୍ତତସ୍ତେ ତୁ ରୁରୁଦୁଶ୍ଚାତୁରା ଭୃଶମ୍ । ସଚିଵା ନିର୍ଯଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ନତ୍ଵା ତଂ ଚ ଵନାଶ୍ରମାତ୍
ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ମିଳିଲା ପରେ, ସେ ଚତୁର୍ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ, ତାପରେ ଶୀଘ୍ର ଭବନକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ବନାଶ୍ରମରେ ନମସ୍କାର କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମୁପାଗତ୍ଯ ପୁଣ୍ଯେଽହ୍ନି ଵିଧିପୂର୍ଵକମ୍ । ଅଭିଷେକଂ ତଦା ଚକ୍ରୁର୍ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନି ତେ
ସେମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଶୁଭ ଦିନରେ ପହଞ୍ଚି, ବିଧିମତ ରୀତିରେ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଭିଷେକ କରିଲେ।
ଅଭିଷିକ୍ତସ୍ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ସଚିଵୈଶ୍ଚ ନୃପାଜ୍ଞଯା । ରାଜ୍ଯଂ ଚକାର ଧର୍ମିଷ୍ଠଃ ପିତରଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ଭୃଶମ୍
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଭିଷିକ୍ତ କରିବା ପରେ, ତେଜସ୍ବୀ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ, ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ତ୍ରିଶଙ୍କୁଶାପୋଦ୍ଧାରାଯ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସାନ୍ତ୍ଵନଵର୍ଣନମ୍ ରାଜୋଵାଚ - ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ କୃତୋ ରାଜା ସଚିଵୈର୍ନୃପଶାସନାତ୍ । ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତୁ କଥଂ ମୁକ୍ତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାଣ୍ଡାଲଦେହତଃ
ରାଜା ପଚ୍ଛିଲେ - ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କିପରି ଚଣ୍ଡାଳ ଶରୀରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ?
ମୃତୋ ଵା ଵନମଧ୍ଯେ ତୁ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପରିପ୍ଲୁତଃ । ଗୁରୁଣା ଵା କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ଶାପାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵିମୋଚିତଃ
ସେ ବନ ମଧ୍ୟରେ ମରିଗଲେ କି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଜଳରେ ଭାସିଗଲେ କି, ନାକି ଗୁରୁଙ୍କ ଦୟାରେ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲେ?
ଏତଦ୍ ଵୃତ୍ତାନ୍ତମଖିଲଂ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ଚରିତଂ ତସ୍ଯ ନୃପତେଃ ଶ୍ରୋତୁକାମୋଽସ୍ମି ସର୍ଵଥା
ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ମୋ ଠାରେ କହ, ମୁଁ ସେ ରାଜାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଅଭିଷିକ୍ତଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟମାନସଃ । କାଲାତିକ୍ରମଣଂ ତତ୍ର ଚକାର ଚିନ୍ତଯଞ୍ଛିଵାମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ପୁଅଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରି ରାଜା ମନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତାଉଁଠାରେ ସମୟ କାଟିବା ସହ ବଡ଼ ଭଲ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ଗଚ୍ଛତି କାଲେ ତୁ ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ସମାହିତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦାରାନ୍ସୁତାଦୀଂଶ୍ଚ ତଦାଗାତ୍କୌଶିକୋ ମୁନିଃ
ଏଭଳି ସମୟ ଯାଇଥିଲା, ତପସ୍ୟା କରି ଏକାଗ୍ର ହେଇ, କୌଶିକ ମୁନି ତାଙ୍କ ଜନା, ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ସ୍ଵଜନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁସ୍ଥିତଂ ମୁଦମାପ୍ତଵାନ୍ । ଭାର୍ଯାଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ମେଧାଵୀ ସ୍ଥିତାମଗ୍ରେ ସପର୍ଯଯା
ସେ ଆସି ନିଜ ପରିବାରକୁ ଭଲ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ; ଜ୍ଞାନୀ ସେ ଭକ୍ତି ସହ ଆଗରେ ଦଉଁଥିବା ପତ୍ନୀକୁ ପଚ୍ଛିଲେ।
ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ତୁ କଥଂ କାଲସ୍ତଯା ନୀତଃ ସୁଲୋଚନେ । ଅନ୍ନଂ ଵିନା ତ୍ଵିମେ ବାଲାଃ ପାଲିତା କେନ ତଦ୍ଵଦ
ସୁନ୍ଦର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ତୁମେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟ କିପରି କାଟିଲା? ଖାଦ୍ୟ ନଥିବାବେଳେ ଏହି ପିଲାମାନେକୁ କିଏ ଦେଖିଥିଲା? କହ।
ଅହଂ ତପସି ସନ୍ନଦ୍ଧୋ ନାଗତଃ ଶୃଣୁ ସୁନ୍ଦରି । କିଂ କୃତଂ ତୁ ତ୍ଵଯା କାନ୍ତେ ଵିନା ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ ଶୋଭନେ
ମୁଁ ତପସ୍ୟାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲି, ତେଣୁ ଆସିପାରିଲି ନାହିଁ । ଶୁଣ, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଧନ ବିନା କଣ କରିଛ ?
ମଯା ଚିନ୍ତା କୃତା ତତ୍ର ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁର୍ଭିକ୍ଷମଦ୍ଭୁତମ୍ । ନାଗତୋଽହଂ ଵିଚାର୍ଯୈଵଂ କିଂ କରିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଧନଃ
ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେବାକୁ ଶୁଣି ମୁଁ ଚିନ୍ତା ହେଲି । ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ ଦରିଦ୍ର ଥିଲି, କଣ କରିପାରିବି ବୋଲି ଭାବି ଆସିଲି ନାହିଁ ।
ଅହମପ୍ଯତି ଵାମୋରୁ ପୀଡିତଃ କ୍ଷୁଧଯା ଵନେ । ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚୌରଭାଵେନ କୁତ୍ରଚିଚ୍ଛ୍ଵପଚାଲଯେ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ସୁସ୍ଥ ଜଂଘାବତୀ, ଅତି ଭୋକରେ ବନରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇଥିଲି । ଚୋର ଭାବେ ଏକ ଶ୍ୱପଚଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି ।
ଶ୍ଵପଚଂ ନିଦ୍ରିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । ମହାନସଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ
ଶ୍ୱପଚଟିଏ ଘୁମାଉଥିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ମୁଁ ଭୋକରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଥିଲି । ରସୋଇଘରକୁ ଚିହ୍ନି, ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଯାଇଥିଲି ।
ଯଦା ଭାଣ୍ଡଂ ସମୁଦ୍ଘାଟ୍ଯ ପକ୍ଵଂ ଶ୍ଵତନୁଜାମିଷମ୍ । ଗୃହ୍ଣାମି ଭକ୍ଷଣାର୍ଥାଯ ତଦା ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ତେନ ଵୈ
ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଭାଣ୍ଡା ଖୋଲି, ଶ୍ୱପଚର ପକା ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ନେଉଥିଲି, ସେ ସମୟରେ ସେ ମୋତେ ଦେଖିଲା ।
ପୃଷ୍ଟଃ କସ୍ତ୍ଵଂ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗୃହେ ମେ ନିଶି ସାଦରମ୍ । ବ୍ରୂହି କାର୍ଯଂ କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵମୁଦ୍ଘାଟଯସି ଭାଣ୍ଡକମ୍
ସେ ପଚାରିଲା, 'ତୁମେ କିଏ? ଏ ରାତିରେ କିପରି ମୋ ଘରକୁ ଆସିଛ? କଣ କାମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ଏହି ଭାଣ୍ଡା କାହିଁକି ଖୋଲୁଛ?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ଵପଚେନାହଂ କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍ । ତମଵୋଚଂ ସୁକେଶାନ୍ତେ କାମଂ ଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା
ଶ୍ୱପଚ ଏପରି କହିଲେ, ମୁଁ ଭୋକରେ ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଥିଲି । ହେ ସୁକେଶା, ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଗଳ କଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽହଂ ମହାଭାଗ ତାପସଃ କ୍ଷୁଧଯାର୍ଦିତଃ । ଚୌରଭାଵମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଭାଣ୍ଡକେ
ମୁଁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଲୋକ, ଭୋକରେ ଦୁଃଖିତ । ଚୋର ଭାବେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ଭାଣ୍ଡାରେ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖୁଛି ।
ଚୌରଭାଵେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯତିଥିସ୍ତେ ମହାମତେ । କ୍ଷୁଧିତୋଽସ୍ମି ଦଦସ୍ଵାଜ୍ଞାଂ ମାଂସମଦ୍ମି ସୁସଂସ୍କୃତମ୍
ମୁଁ ଚୋର ଭାବେ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଛି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମ ଅତିଥି । ମୋତେ ଭୋକ ଲାଗିଛି, ଭଲ ଭାବେ ପକାଯାଇଥିବା ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ - ଶ୍ଵପଚସ୍ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାମୁଵାଚ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଭକ୍ଷଂ ମା କୁରୁ ଵର୍ଣାଗ୍ର୍ଯ ଜାନୀହି ଶ୍ଵପଚାଲଯମ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ଶ୍ୱପଚ ମୋ କଥା ଶୁଣି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିଲେ, 'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଖାଇନିଅ, ଏହା ଶ୍ୱପଚଙ୍କ ଘର ବୋଲି ଜାଣ ।'
ଦୁର୍ଲଭଂ ଖଲୁ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତତ୍ରାପି ଚ ଦ୍ଵିଜନ୍ମତା । ଦ୍ଵିଜତ୍ଵେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵେତ୍ସି କିଂ ନ ହି
ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ, ତାହାରୁ ଦ୍ୱିଜ ହେବା ଅଧିକ ଦୁର୍ଲଭ । ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ — ତୁମେ ଏହା ଜାଣନାହିଁ କି?
ଦୁଷ୍ଟାହାରୋ ନ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ଲୋକମିଚ୍ଛତା । ଅଗ୍ରାହ୍ଯା ମନୁନା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ କର୍ମଣା ସପ୍ତ ଚାନ୍ତ୍ଯଜାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ଲୋକର ଆଶା କରେ, ସେଠାରେ କେବେ ମନ୍ଦ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ମନୁ କହିଛନ୍ତି, ସପ୍ତ ଅନ୍ତ୍ୟଜ କର୍ମରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ।
ତ୍ଯାଜ୍ଯୋଽହଂ କର୍ମଣା ଵିପ୍ର ଶ୍ଵପଚୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ନିଵାରଯାମି ଭକ୍ଷ୍ଯାତ୍ତ୍ଵାଂ ନ ଲୋଭେନାଞ୍ଜସା ଦ୍ଵିଜ
ମୁଁ କର୍ମରେ ତ୍ୟାଗ୍ୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଶ୍ୱପଚ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ମୁଁ ଲୋଭରେ ନୁହେଁ, ତୁମକୁ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାରୁ ବଞ୍ଚାଉଛି ।
ଵର୍ଣସଙ୍କରଦୋଷୋଽଯଂ ମା ଯାତୁ ତ୍ଵାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଉଵାଚ ସତ୍ଯଂ ଵଦସି ଧର୍ମଜ୍ଞ ମତିସ୍ତେ ଵିଶଦାନ୍ତ୍ଯଜ
ଏହା ଜାତିମିଶ୍ରଣର ଦୋଷ, ଏହା ତୁମ ପାଖରେ ଆସିନଉ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ — ତୁମେ ସତ୍ୟ କହୁଛ, ଧର୍ମ ଜାଣିଛ, ତୁମ ମନ ସ୍ପଷ୍ଟ, ହେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ।
ତଥାପ୍ଯାପଦି ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମମାର୍ଗଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ । ଦେହସ୍ଯ ରକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ଯଦି ମାନଦ
ତଥାପି, ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଥ କହୁଛି । ଶରୀରକୁ ସମସ୍ତ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ, ହେ ମାନ୍ୟବ୍ୟକ୍ତି ।
ପାପସ୍ଯାନ୍ତେ ପୁନଃ କାର୍ଯଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଯେ । ଦୁର୍ଗତିସ୍ତୁ ଭଵେତ୍ପାପାଦନାପଦି ନ ଚାପଦି
ପାପ ସମାପ୍ତି ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସାଧାରଣ ସମୟରେ ପାପରୁ ଦୁଃଖ ଆସେ, ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ନୁହେଁ ।
ମରଣାତ୍କ୍ଷୁଧିତସ୍ଯାଥ ନରକୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷୁଧାପହରଣଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା
ଭୋକରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ନରକ ନିଶ୍ଚିତ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ଭୋକ ଦୂର କରିବା ଦରକାର ।
ତେନାହଂ ଚୌର୍ଯଧର୍ମେଣ ଦେହଂ ରକ୍ଷେଽପ୍ଯଥାନ୍ତ୍ଯଜ । ଅଵର୍ଷଣେ ଚ ଚୌର୍ଯେଣ ଯତ୍ପାପଂ କଥିତଂ ବୁଧୈଃ
ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଚୋରି କରି ମୋ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି, ହେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ । ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଚୋରି କଲେ ଯେପରି ପାପ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି—
ଯୋ ନ ଵର୍ଷତି ପର୍ଜନ୍ଯସ୍ତତ୍ତୁ ତସ୍ମୈ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ କାନ୍ତେ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସହସାପତତ୍
ଯଦି ମେଘ ଝରେନି, ତେବେ ସେଠି ଏହି ଦୁଃଖ ହେବ — ଏପରି କହିବା ସହିତ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମେଘ ତୁରନ୍ତ ଝରିପଡ଼ିଲା।
ଗଗନାଦ୍ଧସ୍ତିହସ୍ତାଭିର୍ଧାରାଭିରଭିକାଙ୍କ୍ଷିତଃ । ମୁଦିତୋଽହଂ ଘନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵର୍ଷନ୍ତଂ ଵିଦ୍ଯୁତା ସହ
ଆକାଶରୁ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡା ପରି ମୋଟା ଝରା ପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଆମେ ଚାହୁଁଥିଲୁ। ମୁଁ ଖୁସିରେ ମେଘକୁ ଝରୁଥିବା ଓ ଆଲୋକିକ ଚମକ ସହ ଦେଖିଲି।