ଯାଜଯ ତ୍ଵଂ ମଖେନାଶୁ ତାଦୃଶେନ ମହାମୁନେ । ଯଥାନେନ ଶରୀରେଣ ଵସେ ଲୋକଂ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଏମିତି ଏକ ଯଜ୍ଞ ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ଦେବଲୋକରେ ବସିପାରିବି।
ସମର୍ଥୋଽସି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମମାଧୁନା । ପ୍ରାପଯାଶୁ ମଖଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵଲୋକଂ ଦୁରାସଦମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସମର୍ଥ, ଏବେ ମୋର କାମ ସାରନ୍ତୁ। ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ କରି, ମୋତେ ଦୁର୍ଲଭ ଦେବଲୋକରେ ପହଞ୍ଚାନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାନୁଷଦେହେନ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସଃ ସୁଦୁର୍ଲଭଃ । ମୃତସ୍ଯ ହି ଧ୍ରୁଵଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ କଥିତଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ରାଜା, ମାନବ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିବା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଆନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ବିଭେମି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଦୁର୍ଲଭାଚ୍ଚ ମନୋରଥାତ୍ । ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସଂଵାସୋ ଜୀଵମାନସ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଃ
ତେଣୁ, ହେ ସବୁଜାଣି, ମୁଁ ଭୟଭିତ, କାରଣ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
କୁରୁ ଯଜ୍ଞାନ୍ମହାଭାଗ ମୃତଃ ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ସ୍ଯସି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇବେ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଭୂଯୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ପୂର୍ଵରୋଷିତମ୍ । ନ ତ୍ଵଂ ଯାଜଯସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗର୍ଵାଵେଶାଚ୍ଚ ମାଂ ଯଦି
ସେ ପୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ରୋଷ ହୋଇଥିଲେ — ଯଦି ଆପଣ ଗର୍ବରେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ—
ଅନ୍ଯଂ ପୁରୋହିତଂ କୃତ୍ଵା ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ କିଲ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଃ କୋପସଂଯୁତଃ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ହେଲା।
ଶଶାପ ଭୂପତିଂ ଚେତି ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଭଵ ଦୁର୍ମତେ । ଅନେନ ତ୍ଵଂ ଶରୀରେଣ ଶ୍ଵପଚୋ ଭଵ ସତ୍ଵରମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ — ହେ ଦୁଷ୍ଟମନା, ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଉ। ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଶ୍ୱପଚ ହେଉ।
ସ୍ଵର୍ଗକୃନ୍ତନ ପାପିଷ୍ଠ ସୁରଭୀଵଧଦୂଷିତ । ବ୍ରହ୍ମପତ୍ନୀହରୋଚ୍ଛିନ୍ନ ଧର୍ମମାର୍ଗଵିଦୂଷକ
ହେ ପାପୀ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା, ଗୋହତ୍ୟାରେ ଦୁଷିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ହରିଥିବା, ଧର୍ମର ମାର୍ଗକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁଥିବା—
ନ ତେ ସ୍ଵର୍ଗଗତିଃ ପାପ ମୃତସ୍ଯାପି କଥଞ୍ଚନ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ରାଜଂସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି
ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିବ ନାହିଁ, ପାପୀ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ରାଜା ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ—
ତତ୍ର ତେନ ଶରୀରେଣ ବଭୂଵ ଶ୍ଵପଚାକୃତିଃ । କୁଣ୍ଡଲେଽଶ୍ମମଯେ ଵାପି ଜାତେ ତସ୍ଯ ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ଦେହରେ ଶ୍ୱପଚ ଆକୃତି ହେଲେ; ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ କାନରେ ପଥରର କୁଣ୍ଡଳ ଜନ୍ମିଗଲା।
ଦେହେ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଗନ୍ଧୋ ହ୍ଯଭଵତ୍ତଦା । ନୀଲଵର୍ଣେଽଥ ସଞ୍ଜାତେ ଦିଵ୍ଯେ ପୀତାମ୍ବରେ ତନୌ
ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହେଲା; ଦିବ୍ୟ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ରାଜଵର୍ଣୋଽଭଵଦ୍ଦେହଃ ଶାପାତ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶକ୍ତ୍ଯୁପାସକରୋଷେଣ ଫଲମେତଦଭୂନ୍ନୃପ
ତାଙ୍କ ଦେହର ରାଜସିକ ରୂପ ଶାପରେ ହରାଇଗଲା; ଶକ୍ତିଭକ୍ତ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧର ଏହି ଫଳ ହେଲା।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୀଶକ୍ତିଭକ୍ତୋ ହି ନାଵମାନ୍ଯଃ କଦାଚନ । ଗାଯତ୍ରୀଜପନିଷ୍ଠୋ ହି ଵସିଷ୍ଠୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେଇଠାରୁ, ଶ୍ରୀଶକ୍ତିର ଭକ୍ତକୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ନିଜଂ ଦେହଂ ରାଜା ଦୁଃଖମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ନ ଜଗାମ ଗୃହେ ଦୀନୋ ଵନମେଵାଭିତୋ ଯଯୌ
ନିଜ ଦେହକୁ ଏତେ ନିଚ୍ଚିନ୍ତା ଦେଖି ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ମନ ଭାଙ୍ଗି ହେଇ ସିଧା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଃ ଶୋକଵିହ୍ଵଲଃ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ଦେହୋ ମେଽତୀଵ ନିନ୍ଦିତଃ
ତିନି ଶଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଶୋକରେ ଭାରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭାବିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ଦେହ ଏତେ ଅପମାନ ହୋଇଯାଇଛି।'
କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଯେନ ମେ ଦୁଃଖସଂକ୍ଷଯଃ । ଗୃହେ ଗଚ୍ଛାମି ଚେତ୍ପୁତ୍ରଃ ପୀଡିତୋଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ମୋ ଦୁଃଖ କେମିତି ଶେଷ ହେବ, ଏହା ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଯଦି ମୁଁ ଘରକୁ ଯିବି, ତେବେ ମୋ ପୁଅ ଆଜି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ।'
ଭାର୍ଯାପି ଶ୍ଵପଚଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଙ୍ଗୀକାରଂ କରିଷ୍ଯତି । ସଚିଵା ନାଦରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ପୁନଃ
'ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖି ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ।'
ଜ୍ଞାତଯୋ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗଶ୍ଚ ସଙ୍ଗତୋ ନ ଭଜିଷ୍ଯତି । ସର୍ଵୈସ୍ତକ୍ତସ୍ଯ ମେ ନୂନଂ ଜୀଵିତାନ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
'ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ, ଜୀବନଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।'
ଵିଷଂ ଵା ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵାଦ୍ଯ ପତିତ୍ଵା ଵା ଜଲାଶଯେ । କୃତ୍ଵା ଵା କଣ୍ଠପାଶଂ ଚ ଦେହତ୍ଯାଗଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
'ଆଜି ମୁଁ ବିଷ ଖାଇ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ଡୁବି, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି।'
ଅଗ୍ନୌ ଵା ଜ୍ଵଲିତେ ଦେହଂ ଜୁହୋମି ଵିଧିଵଦ୍ ବଲାତ୍ । କୃତ୍ଵା ଵାନଶନଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯଜାମି ଦୂଷିତାନ୍ଭୃଶମ୍
'କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଏହି ଦେହକୁ ନିୟମ ମାନି ଛାଡ଼ିଦେବି, କିମ୍ବା ଉପବାସ କରି ଏହି ଦୁଷିତ ପ୍ରାଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି।'
ଆତ୍ମହତ୍ଯା ଭଵେନ୍ନୂନଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି । ଶ୍ଵପଚତ୍ଵଂ ଚ ଶାପଶ୍ଚ ହତ୍ଯାଦୋଷାଦ୍ଭଵେଦପି
'କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚିତ ଯେ, ଆତ୍ମହତ୍ୟା କଲେ ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ହେବ; ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ଶାପ ଓ ଶ୍ୱପଚ ହେବାର ଭୟ ଅଛି।'
ପୁନର୍ଵିଚାର୍ଯ ଭୂପାଲଶ୍ଚେତସା ସମଚିନ୍ତଯତ୍ । ଆତ୍ମହତ୍ଯା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ସର୍ଵଥୈଵ ମଯାଧୁନା
ପୁଣି ଭାବି ରାଜା ମନେ ଠାରେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ମୁଁ କେବେ ବି ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଦେହେନାନେନ କାନନେ । ଭୋଗେନାସ୍ଯ ଵିପାକସ୍ଯ ଭଵିତା ସର୍ଵଥା କ୍ଷଯଃ
'ଏହି ଦେହରେ ରହି ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ; ଏହି ଦୁଃଖର ଫଳ ଭୋଗିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶେଷ ହେବ।'
ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମଣାଂ ଭୋଗାଦନ୍ଯଥା ନ କ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ । ତସ୍ମାନ୍ମଯାତ୍ର ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତଂ କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍
'ଯେଉଁ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତାହାର ଫଳ ଭୋଗିଲେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ନିଜ କର୍ମର ଭଲ ମନ୍ଦ ଫଳ ଭୋଗିବି।'
କୁର୍ଵନ୍ପୁଣ୍ଯାଶ୍ରମାଭ୍ଯାଶେ ତୀର୍ଥାନାଂ ସେଵନଂ ତଥା । ସ୍ମରଣଂ ଚାମ୍ବିକାଯାସ୍ତୁ ସାଧୂନାଂ ସେଵନଂ ତଥା
'ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ରହି, ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ସେବା କରି, ଅମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସେବା କରିବି—'
ଏଵଂ କର୍ମକ୍ଷଯଂ ନୂନଂ କରିଷ୍ଯାମି ଵନେ ଵସନ୍ । ଭାଗ୍ଯଯୋଗାତ୍କଦାଚିତ୍ତୁ ଭଵେତ୍ସାଧୁସମାଗମଃ
'ଏଭଳି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋ କର୍ମ ଶେଷ କରିପାରିବି; ଭାଗ୍ୟରେ ଲେଖା ଥିଲେ କେବେ ନା କେବେ ସାଧୁଙ୍କ ସଙ୍ଗ ମିଳିପାରେ।'
ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସ୍ଵନଗରଂ ନୃପଃ । ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଗତଃ କାମଂ ଶୋଚଂସ୍ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏପରି ଭାବି ରାଜା ନିଜ ସହର ଛାଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଯାଇ, ଯେଉଁଭଳି ଇଚ୍ଛା କଲେ, ସେଠାରେ ଦୁଃଖ କରି ରହିଲେ।
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତଦା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପିତୁଃ ଶାପସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଦୁଃଖିତଃ ସଚିଵାଂସ୍ତତ୍ର ପ୍ରେଷଯାମାସ ପାର୍ଥିଵଃ
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ତାପରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଶାପର କାରଣ ବୁଝି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେଠାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଂକୁ ପଠାଇଲେ।
ସଚିଵାସ୍ତତ୍ର ଗତ୍ଵାଽଽଶୁ ତମୂଚୁଃ ପ୍ରଶ୍ରଯାନ୍ଵିତାଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶ୍ଵପଚାକାରଂ ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଶ୍ୱପଚ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।