ଯଦୈଵୋପାସିତା ଦେଵୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ସତ୍ଯଵ୍ରତେନ ହ । ତଯା ପ୍ରସନ୍ନଯା ରାଜନ୍ ଦିଵ୍ଯଦେହଃ କୃତଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଦେଲେ।
ପିଶାଚତ୍ଵଂ ଗତଂ ତସ୍ଯ ପାପଂ ଚୈଵ କ୍ଷଯଂ ଗତମ୍ । ଵିପାପ୍ମା ଚାତିତେଜସ୍ଵୀ ସମ୍ଭୂତସ୍ତତ୍କୃପାମୃତାତ୍
ତାଙ୍କର ପିଶାଚ ଭାବ ଶେଷ ହେଲା, ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲା, ଦେବୀଙ୍କ କୃପାର ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ହେଲେ।
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଜାତଃ ଶକ୍ତିପ୍ରସାଦତଃ । ପିତାପି ଚ ବଭୂଵାସ୍ଯ ପ୍ରେମଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵନୁଗ୍ରହାତ୍
ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଙ୍କ କୃପାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପିତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରେମରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଲେ।
ରାଜ୍ଯଂ ଶଶାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୃତେ ପିତରି ପାର୍ଥିଵଃ । ଈଜେ ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଦେଵଦେଵୀଂ ସନାତନୀମ୍
ପିତା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ସନାତନ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ବଭୂଵାଥ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଃ ସୁଶୋଭନଃ । ଲକ୍ଷଣୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଦିଷ୍ଟୈଃ ସଂଯୁତଶ୍ଚାତିସୁନ୍ଦରଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଅତି ଶୋଭାମୟ ଥିଲେ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ।
ଯୁଵରାଜଂ ସୁତଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ମାନୁଷେଣ ଶରୀରେଣ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭୋକ୍ତୁଂ ମନୋ ଦଧେ
ପୃଥିବୀର ନାଥ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରି, ମାନବ ଶରୀରରେ ସ୍ୱର୍ଗ ସୁଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ମନସ୍କାମନା କଲେ।
ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିଧିଵନ୍ନୃପଃ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟସ୍ତଦା
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜା ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ନମ୍ରତାର ସହିତ ହାତ ଯୋଡି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମହାଭାଗ ସର୍ଵମନ୍ତ୍ରଵିଶାରଦ । ଵିଜ୍ଞପ୍ତିଂ ମେ ସୁମନସା ଶ୍ରୋତୁମର୍ହସି ତାପସ
ରାଜା କହିଲେ — ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାଭାଗ, ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷ, ମୋ ଏହି ହୃଦୟର ଅନୁରୋଧ ଆପଣ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଇଚ୍ଛା ମେଽଦ୍ଯ ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସ୍ଵର୍ଗଲୋକସୁଖାଯ ଚ । ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ଭୋଗାନ୍ଭୋକ୍ତୁମମାନୁଷାନ୍
ଆଜି ମୋ ମନରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଛି, ଏହି ଦେହରେ ଅମାନବୀୟ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସଂଵାସଃ କ୍ରୀଡିତୁଂ ନନ୍ଦନେ ଵନେ । ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵଗାନଂ ଚ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମଧୁରଂ କିଲ
ମୁଁ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ରହିବା, ନନ୍ଦନ କାନନରେ ଖେଳିବା ଏବଂ ଦେବଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କର ମଧୁର ଗୀତ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଯାଜଯ ତ୍ଵଂ ମଖେନାଶୁ ତାଦୃଶେନ ମହାମୁନେ । ଯଥାନେନ ଶରୀରେଣ ଵସେ ଲୋକଂ ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ଏମିତି ଏକ ଯଜ୍ଞ ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ଦେବଲୋକରେ ବସିପାରିବି।
ସମର୍ଥୋଽସି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁରୁ କାର୍ଯଂ ମମାଧୁନା । ପ୍ରାପଯାଶୁ ମଖଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵଲୋକଂ ଦୁରାସଦମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସମର୍ଥ, ଏବେ ମୋର କାମ ସାରନ୍ତୁ। ଶୀଘ୍ର ଯଜ୍ଞ କରି, ମୋତେ ଦୁର୍ଲଭ ଦେବଲୋକରେ ପହଞ୍ଚାନ୍ତୁ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ - ରାଜନ୍ ମାନୁଷଦେହେନ ସ୍ଵର୍ଗେ ଵାସଃ ସୁଦୁର୍ଲଭଃ । ମୃତସ୍ଯ ହି ଧ୍ରୁଵଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ କଥିତଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣା
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ରାଜା, ମାନବ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିବା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଆନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ବିଭେମି ସର୍ଵଜ୍ଞ ଦୁର୍ଲଭାଚ୍ଚ ମନୋରଥାତ୍ । ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସଂଵାସୋ ଜୀଵମାନସ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭଃ
ତେଣୁ, ହେ ସବୁଜାଣି, ମୁଁ ଭୟଭିତ, କାରଣ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
କୁରୁ ଯଜ୍ଞାନ୍ମହାଭାଗ ମୃତଃ ସ୍ଵର୍ଗମଵାପ୍ସ୍ଯସି । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ରାଜା ପରମଦୁର୍ମନାଃ
ହେ ମହାଭାଗ, ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଇବେ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଭୂଯୋ ଵସିଷ୍ଠଂ ପୂର୍ଵରୋଷିତମ୍ । ନ ତ୍ଵଂ ଯାଜଯସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗର୍ଵାଵେଶାଚ୍ଚ ମାଂ ଯଦି
ସେ ପୁନି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ରୋଷ ହୋଇଥିଲେ — ଯଦି ଆପଣ ଗର୍ବରେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ—
ଅନ୍ଯଂ ପୁରୋହିତଂ କୃତ୍ଵା ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ କିଲ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠଃ କୋପସଂଯୁତଃ
ମୁଁ ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଜ୍ଞ କରିବି। ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ହେଲା।
ଶଶାପ ଭୂପତିଂ ଚେତି ଚାଣ୍ଡାଲୋ ଭଵ ଦୁର୍ମତେ । ଅନେନ ତ୍ଵଂ ଶରୀରେଣ ଶ୍ଵପଚୋ ଭଵ ସତ୍ଵରମ୍
ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ — ହେ ଦୁଷ୍ଟମନା, ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଉ। ଏହି ଦେହରେ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଶ୍ୱପଚ ହେଉ।
ସ୍ଵର୍ଗକୃନ୍ତନ ପାପିଷ୍ଠ ସୁରଭୀଵଧଦୂଷିତ । ବ୍ରହ୍ମପତ୍ନୀହରୋଚ୍ଛିନ୍ନ ଧର୍ମମାର୍ଗଵିଦୂଷକ
ହେ ପାପୀ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା, ଗୋହତ୍ୟାରେ ଦୁଷିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ହରିଥିବା, ଧର୍ମର ମାର୍ଗକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁଥିବା—
ନ ତେ ସ୍ଵର୍ଗଗତିଃ ପାପ ମୃତସ୍ଯାପି କଥଞ୍ଚନ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ରାଜଂସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁସ୍ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି
ତୁମ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳିବ ନାହିଁ, ପାପୀ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାସ କହୁଛନ୍ତି — ଏଭଳି ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ରାଜା ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ—
ତତ୍ର ତେନ ଶରୀରେଣ ବଭୂଵ ଶ୍ଵପଚାକୃତିଃ । କୁଣ୍ଡଲେଽଶ୍ମମଯେ ଵାପି ଜାତେ ତସ୍ଯ ଚ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ସେ ଦେହରେ ଶ୍ୱପଚ ଆକୃତି ହେଲେ; ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ କାନରେ ପଥରର କୁଣ୍ଡଳ ଜନ୍ମିଗଲା।
ଦେହେ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଗନ୍ଧୋ ହ୍ଯଭଵତ୍ତଦା । ନୀଲଵର୍ଣେଽଥ ସଞ୍ଜାତେ ଦିଵ୍ଯେ ପୀତାମ୍ବରେ ତନୌ
ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଥିବା ଚନ୍ଦନର ସୁଗନ୍ଧ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ହେଲା; ଦିବ୍ୟ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ ପରିଣତ ହେଲା।
ରାଜଵର୍ଣୋଽଭଵଦ୍ଦେହଃ ଶାପାତ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶକ୍ତ୍ଯୁପାସକରୋଷେଣ ଫଲମେତଦଭୂନ୍ନୃପ
ତାଙ୍କ ଦେହର ରାଜସିକ ରୂପ ଶାପରେ ହରାଇଗଲା; ଶକ୍ତିଭକ୍ତ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧର ଏହି ଫଳ ହେଲା।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରୀଶକ୍ତିଭକ୍ତୋ ହି ନାଵମାନ୍ଯଃ କଦାଚନ । ଗାଯତ୍ରୀଜପନିଷ୍ଠୋ ହି ଵସିଷ୍ଠୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ସେଇଠାରୁ, ଶ୍ରୀଶକ୍ତିର ଭକ୍ତକୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଗାୟତ୍ରୀ ଜପରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିନ୍ଦ୍ଯଂ ନିଜଂ ଦେହଂ ରାଜା ଦୁଃଖମଵାପ୍ତଵାନ୍ । ନ ଜଗାମ ଗୃହେ ଦୀନୋ ଵନମେଵାଭିତୋ ଯଯୌ
ନିଜ ଦେହକୁ ଏତେ ନିଚ୍ଚିନ୍ତା ଦେଖି ରାଜା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ମନ ଭାଙ୍ଗି ହେଇ ସିଧା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତ୍ରିଶଙ୍କୁଃ ଶୋକଵିହ୍ଵଲଃ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ଦେହୋ ମେଽତୀଵ ନିନ୍ଦିତଃ
ତିନି ଶଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଶୋକରେ ଭାରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଭାବିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ଦେହ ଏତେ ଅପମାନ ହୋଇଯାଇଛି।'
କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଯେନ ମେ ଦୁଃଖସଂକ୍ଷଯଃ । ଗୃହେ ଗଚ୍ଛାମି ଚେତ୍ପୁତ୍ରଃ ପୀଡିତୋଽଦ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ମୋ ଦୁଃଖ କେମିତି ଶେଷ ହେବ, ଏହା ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଯଦି ମୁଁ ଘରକୁ ଯିବି, ତେବେ ମୋ ପୁଅ ଆଜି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବ।'
ଭାର୍ଯାପି ଶ୍ଵପଚଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଙ୍ଗୀକାରଂ କରିଷ୍ଯତି । ସଚିଵା ନାଦରିଷ୍ଯନ୍ତି ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମାମୀଦୃଶଂ ପୁନଃ
'ମୋ ଭାର୍ଯ୍ୟା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ; ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଦେଖି ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ।'
ଜ୍ଞାତଯୋ ବନ୍ଧୁଵର୍ଗଶ୍ଚ ସଙ୍ଗତୋ ନ ଭଜିଷ୍ଯତି । ସର୍ଵୈସ୍ତକ୍ତସ୍ଯ ମେ ନୂନଂ ଜୀଵିତାନ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
'ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ରହିବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ, ଜୀବନଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।'
ଵିଷଂ ଵା ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵାଦ୍ଯ ପତିତ୍ଵା ଵା ଜଲାଶଯେ । କୃତ୍ଵା ଵା କଣ୍ଠପାଶଂ ଚ ଦେହତ୍ଯାଗଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
'ଆଜି ମୁଁ ବିଷ ଖାଇ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ଡୁବି, କିମ୍ବା ଗଳାରେ ଦାଡ଼ି ଦେଇ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି।'