ଧୁନ୍ଧୁର୍ନାମା ହତୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ତେନାସୌ ପୃଥିଵୀତଲେ । ଧୁନ୍ଧୁମାରେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ ପ୍ରାପାତିଵିଶ୍ରୁତମ୍
ସେ ରାଜା ଏକ ଦାନବ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବଧ କଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ସେ 'ଧୁନ୍ଧୁମାର' ନାମରେ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ ।
ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଦୃଢାଶ୍ଵସ୍ତୁ ପାଲଯାମାସ ମେଦିନୀମ୍ । ଦୃଢାଶ୍ଵସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ହର୍ଯଶ୍ଵ ଇତି କୀର୍ତିତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦୃଢାଶ୍ୱ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କଲେ । ଦୃଢାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ହର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ, ଯିଏ ମହାନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ ।
ନିକୁମ୍ଭସ୍ତତ୍ସୁତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ବଭୂଵ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ବର୍ହଣାଶ୍ଵୋ ନିକୁମ୍ଭସ୍ଯ କୁଶାଶ୍ଵସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ସୁତଃ
ହର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ନିକୁମ୍ଭ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଲେ । ନିକୁମ୍ଭଙ୍କର ପୁଅ ବର୍ହଣାଶ୍ୱ ଏବଂ ବର୍ହଣାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ କୁଶାଶ୍ୱ ଥିଲେ ।
ପ୍ରସେନଜିତ୍କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ବଲଵାନ୍ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାଭାଗୋ ଯୌଵନାଶ୍ଵେତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରସେନଜିତ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବୀର ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ଯୌବନାଶ୍ୱ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଯୌଵନାଶ୍ଵସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମାନ୍ଧାତେତି ମହୀପତିଃ । ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରସହସ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରାସାଦା ଯେନ ନିର୍ମିତାଃ
ଯୌବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ମାନ୍ଧାତା ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ଏକ ହଜାର ଆଠଟି ରାଜମହଳ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।
ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ମହାତୀର୍ଥେଷୁ ମାନଦ । ମାତୃଗର୍ଭେ ନ ଜାତୋଽସାଵୁତ୍ପନ୍ନୋ ଜନକୋଦରେ
ମହାତୀର୍ଥଗୁଡିକରେ ଭଗବତୀଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ସେ ଏହି ମହଳଗୁଡିକ ତିଆରି କଲେ । ସେ ମାଆଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ବରଂ ବାପାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ ।
ନିଃସାରିତସ୍ତତଃ ପୁତ୍ରଃ କୁକ୍ଷିଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ପିତୁଃ ପୁନଃ । ରାଜୋଵାଚ - ନ ଶ୍ରୁତଂ ନ ଚ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵା ଭଵତା ତଦୁଦାହୃତମ୍
ତାପରେ ସେ ପୁଅ ବାପାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଭେଦି ବାହାରିଲେ । ରାଜା କହିଲେ — 'ତୁମେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲ, ଏପରି କଥା କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ କିମ୍ବା ଦେଖିନାହିଁ ।'
ଅସଂଭାଵ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଯଥୋଦିତମ୍ । ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ମାନ୍ଧାତୁର୍ଜନ୍ମକାରଣମ୍
'ଏପରି ଅସମ୍ଭବ ଜନ୍ମ ଘଟିଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବିନାହିଁ । ଏବେ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କର ଜନ୍ମର କାରଣଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ ।'
ରାଜୋଦରେ ଯଥୋତ୍ପନ୍ନଃ ପୁତ୍ରଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଯୌଵନାଶ୍ଵୋଽନପତ୍ଯୋଽଭୂଦ୍ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ
ରାଜାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — 'ଯୌବନାଶ୍ୱ ଏକ ଅତିଧିକ ଧର୍ମିକ ରାଜା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ ।'
ଭାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଶତଂ ତସ୍ଯ ବଭୂଵ ନୃପତେର୍ନୃପ । ରାଜା ଚିନ୍ତାପରଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଶତଟି ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ । ରାଜା ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିଲେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଏହି ଭାବନା କରୁଥିଲେ ।
ଅପତ୍ଯାର୍ଥେ ଯୌଵନାଶ୍ଵୋ ଦୁଃଖିତସ୍ତୁ ଵନଂ ଗତଃ । ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ
ସନ୍ତାନ ପାଇବା ଆଶାରେ ଯୌବନାଶ୍ୱ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ । ସେ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଥିବା ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ନିରାଶ ହୋଇ ରହିଲେ ।
ମୁମୋଚ ଦୁଃଖିତଃ ଶ୍ଵାସାଂସ୍ତାପସାନାଂ ଚ ପଶ୍ଯତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଦୁଃଖିତଂ ଵିପ୍ରା ବଭୂଵୁଶ୍ଚ କୃପାଲଵଃ
ଦୁଃଖରେ ଥିବା ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ତାପସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ଦୟାଶୀଳ ହେଲେ ।
ତମୂଚୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ରାଜନ୍କସ୍ମାଚ୍ଛୋଚସି ପାର୍ଥିଵ । କିଂ ତେ ଦୁଃଖଂ ମହାରାଜ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମନୋଗତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? କଣ ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ଭାରି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି? ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।'
ପ୍ରତୀକାରଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ଦୁଃଖସ୍ଯ ତଵ ସର୍ଵଥା । ଯୌଵନାଶ୍ଵ ଉଵାଚ - ରାଜ୍ଯଂ ଧନଂ ସଦଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୁନଯୋ ମମ
'ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖର ଉପାୟ ଖୋଜିବା,' ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱ କହିଲେ: 'ମୋ ପାଖରେ ରାଜ୍ୟ, ଧନ, ଓ ଭଲ ଘୋଡ଼ା ଅଛି, ମୁନିବରମାନେ।'
ଭାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଶତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵର୍ତତେ ଵିଶଦପ୍ରଭମ୍ । ନାରାତିସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ବଲଵାନ୍ମମ
'ମୋର ଶତମାନେ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ।'
ଆଜ୍ଞାକରାସ୍ତୁ ସାମନ୍ତା ଵର୍ତନ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତଥା । ଏକଂ ସନ୍ତାନଜଂ ଦୁଃଖଂ ନାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯାମି ତାପସାଃ
'ମୋର ସମସ୍ତ ସାମନ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଜ୍ଞାକାରୀ। ମୁନିବରମାନେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଦେଖୁନି, କେବଳ ଏକ, ସନ୍ତାନ ନଥିବାର ଦୁଃଖ।'
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋଚାମି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ ସନ୍ତାନାର୍ଥଂ ଭୃଶଂ ତତଃ
'ଯାହାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ।'
ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାସ୍ତାପସାଶ୍ଚ କୃତଶ୍ରମାଃ । ଇଷ୍ଟିଂ ସନ୍ତାନକାମସ୍ଯ ଯୁକ୍ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦିଶନ୍ତୁ ମେ
'ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଦୟାକରି, ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କ୍ରିୟା କଣ ହେବ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ମମ କାର୍ଯଂ ଵୈ କୃପା ଚେଦସ୍ତି ତାପସାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞଃ କୃପଯା ପୂର୍ଣମାନସାଃ
'ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଯଦି ଆପଣମାନେ ମୋ ପ୍ରତି କିଛି ଦୟା ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କାମଟି କରନ୍ତୁ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: 'ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।'
କାରଯାମାସୁରଵ୍ଯଗ୍ରାସ୍ତସ୍ଯେଷ୍ଟିମିନ୍ଦ୍ରଦେଵତାମ୍ । କଲଶଃ ସ୍ଥାପିତସ୍ତତ୍ର ଜଲପୂର୍ଣସ୍ତୁ ଵାଡଵୈଃ
ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ପାଣିଭରା କଳଶ ରଖାଗଲା, ଯାହାକୁ ବିଧିବତ୍ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିଲା।
ମନ୍ତ୍ରିତୋ ଵେଦମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ । ରାଜା ତଦ୍ଯଜ୍ଞସଦନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତୃଷିତୋ ନିଶି
ସେଇ କଳଶକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କାର କରାଯାଇଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଆଶା ପାଇଁ। ରାତିରେ, ରାଜା ତିଆରି ହେଉଥିବା ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ପିପାସିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିପ୍ରାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନାନ୍ସ ପପୌ ମନ୍ତ୍ରଜଲଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ଭାର୍ଯାର୍ଥଂ ସଂସ୍କୃତଂ ଵିପ୍ରୈର୍ମନ୍ତ୍ରିତଂ ଵିଧିନୋଦ୍ଧୃତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେ ନିଜେ ମନ୍ତ୍ରପୂତ ପାଣି ପିଇଲେ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ପାଇଁ ବିଧିବତ୍ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ପୀତଂ ରାଜ୍ଞା ତୃଷାର୍ତେନ ତଦଜ୍ଞାନାନ୍ନୃପୋତ୍ତମ । ଵ୍ଯୁଦକଂ କଲଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦା ଵିପ୍ରା ଵିଶଙ୍କିତାଃ
ପିପାସାରେ ରାଜା ଅଜାଣିରେ ଏହି ପାଣି ପିଇଲେ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଲି କଳଶ ଦେଖି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛୁସ୍ତେ ନୃପଂ କେନ ପୀତଂ ଜଲମିତି ଦ୍ଵିଜାଃ । ରାଜ୍ଞା ପୀତଂ ଵିଦିତ୍ଵା ତେ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦୈଵବଲଂ ମହତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ପାଣି କିଏ ପିଇଲା?' ରାଜା ପିଇଥିବା କଥା ଜାଣି, ସେମାନେ ବିଧିର ଅପାର ଶକ୍ତି ବୁଝିଲେ।
ଇଷ୍ଟିଂ ସମାପଯାମାସୁର୍ଗତାସ୍ତେ ମୁନଯୋ ଗୃହାନ୍ । ଗର୍ଭଂ ଦଧାର ନୃପତିସ୍ତତୋ ମନ୍ତ୍ରବଲାଦଥ
ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ ଓ ମୁନିମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ। ମନ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ଗର୍ଭ ହେଲା।
ତତଃ କାଲେ ସ ଉତ୍ପନ୍ନଃ କୁକ୍ଷିଂ ଭିତ୍ତ୍ଵାଽସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ପୁତ୍ରଂ ନିଷ୍କାସମାଯାସୁର୍ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତସ୍ଯ ଭୂପତେଃ
ସମୟ ଆସିଲାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପାଶ୍ୱ ଭିଦି ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲା। ରାଜାଙ୍କ ଦେହରୁ ପୁଅକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଦେଵାନାଂ କୃପଯା ତତ୍ର ନ ମମାର ମହୀପତିଃ । କଂ ଧାସ୍ଯତି କୁମାରୋଽଯଂ ମନ୍ତ୍ରିଣଶ୍ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଭୃଶମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କର କୃପାରେ ରାଜା ସେଠାରେ ମରିଲେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ଏହି ଶିଶୁକୁ କିଏ ପାଳିବେ?'
ତଦେନ୍ଦ୍ରୋ ଦେଶିନୀଂ ପ୍ରାଦାନ୍ମାଂ ଧାତେତ୍ଯଵଦଦ୍ଵଚଃ । ସୋଽଭଵଦ୍ବଲଵାନ୍ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ପୃଥିଵୀପତିଃ । ତଦୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ତୁ ଭୂପାଲ କଥିତା ତଵ ଵିସ୍ତରାତ୍
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ 'ମାଁ ଧାତା' ନାମ ଦେଲେ, ଏହି କଥା କହି। ସେ ବଳବାନ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି। ଏହିଭଳି, ହେ ଭୂପତି, ତାଙ୍କର ଜନ୍ମର କଥା ତୁମକୁ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଲା।
ସତ୍ଯଵ୍ରତାଖ୍ଯାନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ମାଂଧାତା ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାମଜଯନ୍ନୃପତୀଶ୍ଵରଃ
ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ କଥା। ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ମାନ୍ଧାତା, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ବିଜୟ କଲେ।
ଦସ୍ଯଵୋଽସ୍ଯ ଭଯତ୍ରସ୍ତା ଯଯୁର୍ଗିରିଗୁହାସୁ ଚ
ତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟରେ ଅତି ଭୀତ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାମାନେକୁ ପଳାଇଗଲେ।