ଲଜ୍ଜମାନସ୍ତଦା ଶକ୍ରଃ ପ୍ରେରିତୋ ହରିଣା ଭୃଶମ୍ । ବଭୂଵ ଵୃଷଭସ୍ତୂର୍ଣଂ ରୁଦ୍ରସ୍ଯେଵାପରୋ ମହାନ୍
ସେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦେବାରେ ସେ ତୁରନ୍ତ ବୃଷ ହେଲେ, ଯେପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ରୂପ।
ତମାରୁରୋହ ରାଜାସୌ ସଂଗ୍ରାମଗମନାଯ ଵୈ । ସ୍ଥିତଃ କକୁଦି ଯେନାସ୍ଯ କକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ତେନ ଚାଭଵତ୍
ସେଇ ରାଜା ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଚଢ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ପିଠି ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବାରୁ ସେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵାହଃ କୃତୋ ଯେନ ତେନ ନାମ୍ନେନ୍ଦ୍ରଵାହକଃ । ପୁରଂ ଜିତଂ ତୁ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ତେନାଭୂଚ୍ଚ ପୁରଞ୍ଜଯଃ
ଯେହেতୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଯାନ ହେଲେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରବାହକ ନାମରେ ଓ ଦାନବମାନେର ସହର ଜିତିବା ପରେ ପୁରଞ୍ଜୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଜିତ୍ଵା ଦୈତ୍ଯାନ୍ମହାବାହୁର୍ଧନଂ ତେଷାଂ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚୈଵଂ ରାଜର୍ଷେରିତି ସଖ୍ଯଂ ବଭୂଵ ହ
ଦାନବମାନେକୁ ଜିତି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ଧନ ତୁମକୁ ଦେଲେ। ସେ ରାଜା ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି ତାଙ୍କର ମିତ୍ରତା ହେଲା।
କକୁତ୍ସ୍ଥଶ୍ଚାତିଵିଖ୍ଯାତୋ ନୃପତିସ୍ତସ୍ଯ ଵଂଶଜାଃ । କାକୁତ୍ସ୍ଥା ଭୁଵି ରାଜାନୋ ବଭୂଵୁର୍ବହୁଵିଶ୍ରୁତାଃ
କକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମକ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କର ବଂଶରେ ଅନେକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଭୂମିରେ ବହୁତ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ ।
କକୁତ୍ସ୍ଥସ୍ଯାଭଵତ୍ପୁତ୍ରୋ ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯାଂ ମହାବଲଃ । ଅନେନା ଵିଶ୍ରୁତସ୍ତସ୍ଯ ପୃଥୁଃ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଠାରୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ହେଲେ । ସେ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ଅନେନା, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ପୃଥୁ, ଯିଏ ବିର ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଵିଷ୍ଣୋରଂଶଃ ସ୍ମୃତଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପରାଶକ୍ତିପଦାର୍ଚକଃ । ଵିଶ୍ଵରନ୍ଧିସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପୃଥୋଃ ପୁତ୍ରୋ ନରାଧିପଃ
ପୃଥୁଙ୍କର ପୁଅ ବିଶ୍ୱରନ୍ଧି, ଯିଏ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶ ବୋଲି ମନାଯାଏ ଏବଂ ସେ ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ ଉପାସକ ଥିଲେ ।
ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜା ଵଂଶକରଃ ସ୍ମୃତଃ । ତତ୍ସୁତୋ ଯୁଵନାଶ୍ଵସ୍ତୁ ତେଜସ୍ଵୀ ବଲଵତ୍ତରଃ
ବିଶ୍ୱରନ୍ଧିଙ୍କର ପୁଅ ଚନ୍ଦ୍ର, ଯିଏ ଏକ ମହାନ ରାଜା ଏବଂ ବଂଶର ଆରମ୍ଭକ ଭାବେ ପରିଚିତ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ଯୁବନାଶ୍ୱ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
ଶାଵନ୍ତୋ ଯୁଵନାଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଜ୍ଞେ ପରମଧାର୍ମିକଃ । ଶାଵନ୍ତୀ ନିର୍ମିତା ତେନ ପୁରୀ ଶକ୍ରପୁରୀସମା
ଯୁବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ଶାବନ୍ତ, ଯିଏ ଅତିଧିକ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ । ସେ ନିଜେ ଶାବନ୍ତୀ ନାମକ ଏକ ସହର ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀ ସମାନ ଥିଲା ।
ବୃହଦଶ୍ଵସ୍ତୁ ପୁତ୍ରୋଽଭୂଚ୍ଛାଵନ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । କୁଵଲଯାଶ୍ଵଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ବଭୂଵ ପୃଥିଵୀପତିଃ
ମହାତ୍ମା ଶାବନ୍ତଙ୍କର ପୁଅ ବୃହଦଶ୍ୱ ହେଲେ । ବୃହଦଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ କୁବଳୟାଶ୍ୱ ହେଲେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଲେ ।
ଧୁନ୍ଧୁର୍ନାମା ହତୋ ଦୈତ୍ଯସ୍ତେନାସୌ ପୃଥିଵୀତଲେ । ଧୁନ୍ଧୁମାରେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ନାମ ପ୍ରାପାତିଵିଶ୍ରୁତମ୍
ସେ ରାଜା ଏକ ଦାନବ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବଧ କଲେ । ଏହି କାରଣରୁ ସେ 'ଧୁନ୍ଧୁମାର' ନାମରେ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ ।
ପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଦୃଢାଶ୍ଵସ୍ତୁ ପାଲଯାମାସ ମେଦିନୀମ୍ । ଦୃଢାଶ୍ଵସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ହର୍ଯଶ୍ଵ ଇତି କୀର୍ତିତଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦୃଢାଶ୍ୱ ପୃଥିବୀର ଶାସନ କଲେ । ଦୃଢାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ହର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱ, ଯିଏ ମହାନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ ।
ନିକୁମ୍ଭସ୍ତତ୍ସୁତଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ବଭୂଵ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ବର୍ହଣାଶ୍ଵୋ ନିକୁମ୍ଭସ୍ଯ କୁଶାଶ୍ଵସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ସୁତଃ
ହର୍ଯ୍ୟାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ନିକୁମ୍ଭ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀର ରାଜା ହେଲେ । ନିକୁମ୍ଭଙ୍କର ପୁଅ ବର୍ହଣାଶ୍ୱ ଏବଂ ବର୍ହଣାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ କୁଶାଶ୍ୱ ଥିଲେ ।
ପ୍ରସେନଜିତ୍କୃଶାଶ୍ଵସ୍ଯ ବଲଵାନ୍ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାଭାଗୋ ଯୌଵନାଶ୍ଵେତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରସେନଜିତ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସତ୍ୟବୀର ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ଯୌବନାଶ୍ୱ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଯୌଵନାଶ୍ଵସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମାନ୍ଧାତେତି ମହୀପତିଃ । ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରସହସ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରାସାଦା ଯେନ ନିର୍ମିତାଃ
ଯୌବନାଶ୍ୱଙ୍କର ପୁଅ ମାନ୍ଧାତା ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ଏକ ହଜାର ଆଠଟି ରାଜମହଳ ତିଆରି କରିଥିଲେ ।
ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ତୁ ତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥଂ ମହାତୀର୍ଥେଷୁ ମାନଦ । ମାତୃଗର୍ଭେ ନ ଜାତୋଽସାଵୁତ୍ପନ୍ନୋ ଜନକୋଦରେ
ମହାତୀର୍ଥଗୁଡିକରେ ଭଗବତୀଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ସେ ଏହି ମହଳଗୁଡିକ ତିଆରି କଲେ । ସେ ମାଆଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ବରଂ ବାପାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ବାହାରିଲେ ।
ନିଃସାରିତସ୍ତତଃ ପୁତ୍ରଃ କୁକ୍ଷିଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ପିତୁଃ ପୁନଃ । ରାଜୋଵାଚ - ନ ଶ୍ରୁତଂ ନ ଚ ଦୃଷ୍ଟଂ ଵା ଭଵତା ତଦୁଦାହୃତମ୍
ତାପରେ ସେ ପୁଅ ବାପାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଭେଦି ବାହାରିଲେ । ରାଜା କହିଲେ — 'ତୁମେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲ, ଏପରି କଥା କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ କିମ୍ବା ଦେଖିନାହିଁ ।'
ଅସଂଭାଵ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ଯଥୋଦିତମ୍ । ଵିସ୍ତରେଣ ଵଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ମାନ୍ଧାତୁର୍ଜନ୍ମକାରଣମ୍
'ଏପରି ଅସମ୍ଭବ ଜନ୍ମ ଘଟିଛି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବିନାହିଁ । ଏବେ ମାନ୍ଧାତାଙ୍କର ଜନ୍ମର କାରଣଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହ ।'
ରାଜୋଦରେ ଯଥୋତ୍ପନ୍ନଃ ପୁତ୍ରଃ ସର୍ଵାଙ୍ଗସୁନ୍ଦରଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଯୌଵନାଶ୍ଵୋଽନପତ୍ଯୋଽଭୂଦ୍ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ
ରାଜାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — 'ଯୌବନାଶ୍ୱ ଏକ ଅତିଧିକ ଧର୍ମିକ ରାଜା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ ।'
ଭାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଶତଂ ତସ୍ଯ ବଭୂଵ ନୃପତେର୍ନୃପ । ରାଜା ଚିନ୍ତାପରଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିନ୍ତଯାମାସ ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଶତଟି ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ । ରାଜା ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଥିଲେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଏହି ଭାବନା କରୁଥିଲେ ।
ଅପତ୍ଯାର୍ଥେ ଯୌଵନାଶ୍ଵୋ ଦୁଃଖିତସ୍ତୁ ଵନଂ ଗତଃ । ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମେ ପୁଣ୍ଯେ ନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ସ ଚ ପାର୍ଥିଵଃ
ସନ୍ତାନ ପାଇବା ଆଶାରେ ଯୌବନାଶ୍ୱ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ । ସେ ରାଜା ଋଷିମାନେ ଥିବା ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ନିରାଶ ହୋଇ ରହିଲେ ।
ମୁମୋଚ ଦୁଃଖିତଃ ଶ୍ଵାସାଂସ୍ତାପସାନାଂ ଚ ପଶ୍ଯତାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଦୁଃଖିତଂ ଵିପ୍ରା ବଭୂଵୁଶ୍ଚ କୃପାଲଵଃ
ଦୁଃଖରେ ଥିବା ସେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ଏବଂ ତାପସମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ । ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି ଦୟାଶୀଳ ହେଲେ ।
ତମୂଚୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ରାଜନ୍କସ୍ମାଚ୍ଛୋଚସି ପାର୍ଥିଵ । କିଂ ତେ ଦୁଃଖଂ ମହାରାଜ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ମନୋଗତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଆପଣ କାହିଁକି ଏତେ ଦୁଃଖିତ? କଣ ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ଭାରି ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି? ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ।'
ପ୍ରତୀକାରଂ କରିଷ୍ଯାମୋ ଦୁଃଖସ୍ଯ ତଵ ସର୍ଵଥା । ଯୌଵନାଶ୍ଵ ଉଵାଚ - ରାଜ୍ଯଂ ଧନଂ ସଦଶ୍ଵାଶ୍ଚ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୁନଯୋ ମମ
'ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖର ଉପାୟ ଖୋଜିବା,' ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱ କହିଲେ: 'ମୋ ପାଖରେ ରାଜ୍ୟ, ଧନ, ଓ ଭଲ ଘୋଡ଼ା ଅଛି, ମୁନିବରମାନେ।'
ଭାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଶତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଵର୍ତତେ ଵିଶଦପ୍ରଭମ୍ । ନାରାତିସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ବଲଵାନ୍ମମ
'ମୋର ଶତମାନେ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ମୋ ଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ।'
ଆଜ୍ଞାକରାସ୍ତୁ ସାମନ୍ତା ଵର୍ତନ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରିଣସ୍ତଥା । ଏକଂ ସନ୍ତାନଜଂ ଦୁଃଖଂ ନାନ୍ଯତ୍ପଶ୍ଯାମି ତାପସାଃ
'ମୋର ସମସ୍ତ ସାମନ୍ତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଜ୍ଞାକାରୀ। ମୁନିବରମାନେ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଦେଖୁନି, କେବଳ ଏକ, ସନ୍ତାନ ନଥିବାର ଦୁଃଖ।'
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗତିର୍ନାସ୍ତି ସ୍ଵର୍ଗୋ ନୈଵ ଚ ନୈଵ ଚ । ତସ୍ମାଚ୍ଛୋଚାମି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରାଃ ସନ୍ତାନାର୍ଥଂ ଭୃଶଂ ତତଃ
'ଯାହାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛି, ସନ୍ତାନ ପାଇଁ।'
ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାସ୍ତାପସାଶ୍ଚ କୃତଶ୍ରମାଃ । ଇଷ୍ଟିଂ ସନ୍ତାନକାମସ୍ଯ ଯୁକ୍ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦିଶନ୍ତୁ ମେ
'ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଦୟାକରି, ସନ୍ତାନ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କ୍ରିୟା କଣ ହେବ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।'
କୁର୍ଵନ୍ତୁ ମମ କାର୍ଯଂ ଵୈ କୃପା ଚେଦସ୍ତି ତାପସାଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞଃ କୃପଯା ପୂର୍ଣମାନସାଃ
'ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଯଦି ଆପଣମାନେ ମୋ ପ୍ରତି କିଛି ଦୟା ରଖନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କାମଟି କରନ୍ତୁ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ: 'ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।'
କାରଯାମାସୁରଵ୍ଯଗ୍ରାସ୍ତସ୍ଯେଷ୍ଟିମିନ୍ଦ୍ରଦେଵତାମ୍ । କଲଶଃ ସ୍ଥାପିତସ୍ତତ୍ର ଜଲପୂର୍ଣସ୍ତୁ ଵାଡଵୈଃ
ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ପାଣିଭରା କଳଶ ରଖାଗଲା, ଯାହାକୁ ବିଧିବତ୍ ପବିତ୍ର କରାଯାଇଥିଲା।