ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ମାଵମଂସ୍ଥା ମହାତ୍ମାନୌ ରୂପଦ୍ରଵିଣଵର୍ଚସା । ଯୌ ଚକ୍ରତୁର୍ମାଂ ମଘଵନ୍ ଵୃନ୍ଦାରକମିଵାପରମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ରୂପ, ଧନ ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମଘବନ, ତିନି ମୋତେ ଦେବମାନ୍ୟ ନେତା ପରି କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଅବମାନ କରିବେ ନାହିଁ।
ଋତେ ତ୍ଵାଂ ଵିବୁଧାଶ୍ଚାନ୍ଯେ କଥଂ ଵାଦଦତେ ଗ୍ରହମ୍ । ଅଶ୍ଵିନାଵପି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଦେଵୌ ଵିଦ୍ଧି ପରନ୍ତପୌ
ଆପଣ ବିନା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କିପରି ସୋମ ଦେବାକୁ ବିରୋଧ କରିପାରିବେ? ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଦେବତା; ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧ୍ୟା।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଭିଷଜୌ ନାର୍ହତଃ କାମଂ ଗ୍ରହଂ ଯଜ୍ଞେ କଥଞ୍ଚନ । ଯଦି ଦିତ୍ସସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ ଶିରଶ୍ଛେତ୍ସ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୂଢ଼, ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ ଭାର୍ଗଵଃ । ଗ୍ରହଂ ତୁ ଗ୍ରାହଯାମାସ ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ନିଵ ତଂ ଭୃଶମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ବାସବଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର ଭାବରେ ତାକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ସୋମ ଦେବାକୁ ଲଗାଇଲେ।
ସୋମପାତ୍ରଂ ଯଦା ତାଭ୍ଯାଂ ଗୃହୀତଂ ତୁ ପିପାସଯା । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବଲଭିଦ୍ଦେଵ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ସୋମପାତ୍ର ନେଇଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଏହା ଦେଖି ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଆଭ୍ଯମର୍ଥାଯ ସୋମଂ ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯସି ଚେତ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଵଜ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରହରିଷ୍ଯାମି ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାପରମ୍
ତୁମେ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ବଜ୍ର ପ୍ରହାର କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ କରିଥିଲି।
ଵାସଵେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚାତିଗର୍ଵିତଃ । ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵତ୍ସୋମମଶ୍ଵିଭ୍ଯାମତିମନ୍ଯୁମାନ୍
ବାସବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଅଭିମାନୀ ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ଦେଇଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍କୋପାଦ୍ଵଜ୍ରମସ୍ମୈ ସ୍ଵମାଯୁଧମ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସୂର୍ଯକୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ବଜ୍ରାୟୁଧ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଫିଙ୍ଗିଲେ, ଯାହା ଦଶ ମିଳିଅନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ।
ପ୍ରେରିତଂ ଚାଶନିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚ୍ଯଵନସ୍ତପସା ତତଃ । ସ୍ତମ୍ଭଯାମାସ ଵଜ୍ରଂ ସ ଶକ୍ରସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ଉଡ଼ାଯାଇଥିବା ବଜ୍ରକୁ ଦେଖି, ଚ୍ୟବନ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସୀମ ତେଜସ୍ଵୀ ବଜ୍ରକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
କୃତ୍ଯଯା ସ ମହାବାହୁରିନ୍ଦ୍ରଂ ହନ୍ତୁମିହୋଦ୍ଯତଃ । ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ଶ୍ରୁତଂ ହଵ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି, ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ହବି ଦେଲେ।
ତତ୍ର କୃତ୍ଯା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ତପୋବଲାତ୍ । ପ୍ରବଲଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ରୂରୋ ବୃହତ୍କାଯୋ ମହାସୁରଃ
ସେଠାରେ, ଚ୍ୟବନଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ଆକାରର ଅସୁର 'କୃତ୍ୟା' ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ମଦୋ ନାମ ମହାଘୋରୋ ଭଯଦଃ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଶରୀରେ ପର୍ଵତାକାରସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମଯାନକଃ
ତାଙ୍କର ନାମ ମଦ, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟର କାରଣ; ତାଙ୍କର ଶରୀର ପାହାଡ଼ ପରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଏବଂ ଭୟାନକ ଦେଖା।
ଚତସ୍ରଶ୍ଚାଯତା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଯୋଜନାନାଂ ଶତଂ ଶତମ୍ । ଇତରେ ତ୍ଵସ୍ଯ ଦଶନା ବଭୂଵୁର୍ଦଶଯୋଜନାଃ
ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ ବହୁତ ଲମ୍ବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାନ୍ତ ଶତ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା; ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା।
ବାହୂ ପର୍ଵତସଂକାଶାଵାଯତୌ କ୍ରୂରଦର୍ଶନୌ । ଜିହ୍ଵା ତୁ ଭୀଷଣା କ୍ରୂରା ଲେଲିହାନା ନଭସ୍ତଲମ୍
ତାଙ୍କର ବାହୁ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପରି, ଲମ୍ବା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର; ତାଙ୍କର ଜିଭ ଭୟାନକ ଏବଂ କ୍ରୂର, ଆକାଶକୁ ଚାଟୁଥିଲା।
ଗ୍ରୀଵା ତୁ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭା କଠିନା ଭୀଷଣା ଭୃଶମ୍ । ନଖା ଵ୍ଯାଘ୍ରନଖପ୍ରଖ୍ଯାଃ କେଶାଶ୍ଚାତୀଵଭୀଷଣାଃ
ତାଙ୍କର ଗଳା ପାହାଡ଼ର ଚୁଡ଼ା ପରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟାନକ; ତାଙ୍କର ନଖ ବାଘର ନଖ ପରି, ଚୁଲ ଅତି ଭୟଙ୍କର।
ଶରୀରଂ କଜ୍ଜଲାଭଂ ଚ ତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯଂ ଭଯାନକମ୍ । ନେତ୍ରେ ଦାଵାନଲପ୍ରଖ୍ଯେ ଭୀଷଣେଽତିଭଯାନକେ
ତାଙ୍କର ଶରୀର କଳା କଜ୍ଜଳ ପରି, ମୁହଁ ଭୟାନକ; ତାଙ୍କର ଆଖି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ଅତି ଭୟଙ୍କର।
ହନୁରେକା ସ୍ଥିତା ତସ୍ଯ ଭୂମାଵେକା ଦିଵଂ ଗତା । ଏଵଂଵିଧଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମଦୋ ନାମ ବୃହତ୍ତନୁଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ହନୁ ଭୂମିରେ ଥିଲା, ଅନ୍ୟଟି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା; ଏଭଳି ବଡ଼ ଆକାରର ମଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଯମାଜଗ୍ମୁରଂହସା । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ନ ମନୋ ଦଧେ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁରନ୍ତ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେନି।
ଦୈତ୍ଯୋଽପି ଵଦନେ କାମଂ ଵଜ୍ରମାଦାଯ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନଭୋ ଘୋରଦୃଷ୍ଟିର୍ଗ୍ରସନ୍ନିଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଅସୁର ଚାହିଁଥିବା ବଜ୍ରକୁ ମୁହଁରେ ଧରି ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲା, ତିନି ଲୋକକୁ ଗିଲିଦେବା ପରି।
ସ ଭକ୍ଷ୍ଯଯିଷ୍ଯନ୍ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶତକ୍ରତୁମୁପାଦ୍ରଵତ୍ । ଚକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହା ହତାଃ ସ୍ମେତି ସଂସ୍ଥିତାଃ
କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ମଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା 'ହା, ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେବା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଅସହାୟ ହେଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସ୍ତମ୍ଭିତବାହୁସ୍ତୁ ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଵଜ୍ରମନ୍ତିକାତ୍ । ନ ଶଶାକ ପଵିଂ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରହର୍ତୁଂ ପାକଶାସନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବାହୁ ଅଟକି ଯାଇଥିଲା, ସେ ନିକଟରୁ ବଜ୍ରକୁ ଫିଙ୍ଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ବଜ୍ରଧାରୀ ଦେବତାପତି ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କରିପାରିଲେନି।
ଵଜ୍ରହସ୍ତଃ ସୁରେଶାନସ୍ତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କାଲସନ୍ନିଭମ୍ । ସସ୍ମାର ମନସା ତତ୍ର ଗୁରୁଂ ସମଯକୋଵିଦମ୍
ବଜ୍ର ଧରିଥିବା ଦେବତାପତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନରେ ନିଜ ଗୁରୁ, ନିୟମର ଜ୍ଞାତାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ୍ମରଣାଦାଜଗାମାଶୁ ବୃହସ୍ପତିରୁଦାରଧୀଃ । ଗୁରୁସ୍ତତ୍ସମଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପତ୍ତିସଦୃଶଂ ମହତ୍
ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ବୃହସ୍ପତି ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଶୀଘ୍ର ଆସିଗଲେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖି, ଗୁରୁ ଏହାକୁ ବଡ଼ ଆପଦ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କଲେ।
ଵିଚାର୍ଯ ମନସା କୃତ୍ଯଂ ତମୁଵାଚ ଶଚୀପତିମ୍ । ଦୁଃସାଧ୍ଯୋଽଯଂ ମହାମନ୍ତ୍ରୈସ୍ତ୍ଵଯଂ ଵଜ୍ରେଣ ଵାସଵ
କଣ କରିବା ଉଚିତ ଭାବି, ସେ ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ଅସୁରକୁ ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଶ କରିପାରିବେନି, ହେ ବାସବ।'
ଅସୁରୋ ମଦସଂଜ୍ଞସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡାତ୍ସମୁତ୍ଥିତଃ । ତପୋବଲମୃଷେଃ ସମ୍ଯକ୍ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାବଲଃ
ଏହି 'ମଦ' ନାମକ ଅସୁର ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଅନିଵାର୍ଯୋ ହ୍ଯଯଂ ଶତ୍ରୁସ୍ତ୍ଵଯା ଦେଵୈସ୍ତଥା ମଯା । ଶରଣଂ ଯାହି ଦେଵେଶ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏହି ଶତ୍ରୁକୁ ତୁମେ, ଦେବତାମାନେ କିମ୍ବା ମୁଁ ବି ଅଟକାଇପାରିବିନି; ହେ ଦେବତାପତି, ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଚ୍ୟବନଙ୍କ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।
ସ ନିଵାରଯିତା ନୂନଂ କୃତ୍ଯାମାତ୍ମକୃତାଂ କିଲ । ନ ନିଵାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତାଃ ଶକ୍ତିଭକ୍ତରୁଷଂ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ନିଜେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରୋକିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ରୋଷକୁ କେହି ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଗୁରୁଣା ଶକ୍ରସ୍ତଦାଗଚ୍ଛନ୍ମୁନିଂ ପ୍ରତି । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ନମ୍ରଃ ତମୁଵାଚ ଭଯାନ୍ଵିତଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଗୁରୁଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ର ଏବେ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କ୍ଷମସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶମଯାସୁରମୁଦ୍ଯତମ୍ । ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଵ ସର୍ଵଜ୍ଞ ଵଚନଂ ତେ କରୋମ୍ଯହମ୍
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଖ୍ମା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ଦାନବକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ କଥା ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାନିବି।
ସୋମାର୍ହାଵଶ୍ଵିନାଵେତାଵଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଭାର୍ଗଵ । ଭଵିଷ୍ଯତଃ ସତ୍ଯମେତଦ୍ଵଚୋ ଵିପ୍ର ପ୍ରସୀଦ ମେ
ଭାର୍ଗବ, ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୋମ ଓ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁ ସୋମପାନର ଅଧିକାର ମିଳିବ; ଏହା ସତ୍ୟ କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟା କରନ୍ତୁ।