ତମାହ ଚ୍ଯଵନସ୍ତତ୍ର କଥମେତୌ ରଵେଃ ସୁତୌ । ନ ଗ୍ରହାର୍ହୌ ଚ ନାସତ୍ଯୌ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ଶଚୀପତେ
ସେଠାରେ ଚ୍ୟବନ କହିଲେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ? ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ କାହିଁକି ବଞ୍ଚିତ? ଶଚୀପତି, ଆପଣ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।
ନ ସଙ୍କରୌ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ଧର୍ମପତ୍ନୀସୁତୌ ରଵେଃ । କେନ ଦୋଷେଣ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ନାର୍ହୌ ସୋମଂ ଭିଷଗ୍ଵରୌ
ସେମାନେ ମିଶ୍ର ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କର ପୁଅ। ଦେବେନ୍ଦ୍ର, କେଉଁ ଦୋଷରେ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକ, ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ?
ନିର୍ଣଯୋଽତ୍ର ମଖେ ଶକ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦୈଵତୈଃ । ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯାମହଂ ସୋମଂ କୃତୌ ତୌ ସୋମପୌ ମଯା
ଏଠି ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମିଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର, ଶକ୍ର। ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରାଇବି; ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରିଛି।
ପ୍ରେରିତୋଽସୌ ମଯା ରାଜା ମଖାଯ ମଘଵନ୍କିଲ । ଏତଦର୍ଥଂ କରିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯଂ ମେ ଵଚନଂ ଵିଭୋ
ମୁଁ ରାଜାକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲି, ମଘବନ। ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ମୋ କଥା ସତ୍ୟ, ବିଭୋ।
ଆଭ୍ଯାମୁପକୃତଃ ଶକ୍ର ତଥା ଦତ୍ତଂ ନଵଂ ଵଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
ଶକ୍ରଙ୍କୁ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନବୀନ ଯୁବାବସ୍ଥା ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଉପକୃତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫେରାଇବା ଦରକାର।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଚିକିତ୍ସକୌ କୃତାଵେତୌ ନାସତ୍ଯୌ ନିନ୍ଦିତୌ ସୁରୈଃ । ଉଭାଵେତୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ମା ଗୃହାଣୈତଯୋର୍ଗ୍ରହମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାସତ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ। ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ କେହି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏମାନଙ୍କୁ ସୋମ ଦିଅନି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ଅହଲ୍ଯାଜାର ସଂଯଚ୍ଛ କୋପଂ ଚାଦ୍ଯ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଵୃତ୍ରଘ୍ନ କିଂ ହି ନାସତ୍ଯୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ସୁରାତ୍ମଜୌ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଅହଲ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଆଜି ଦମନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ବୃତ୍ର ହନନ କରିଥିବା ଦେବ, ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ଦେବପୁତ୍ର ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ?
ଏଵଂ ଵିଵାଦେ ସମୁପସ୍ଥିତେ ଚ ନ କୋଽପି ଵାଚଂ ତମୁଵାଚ ଭୂପ । ଗ୍ରହଂ ତଯୋର୍ଭାର୍ଗଵତିଗ୍ମତେଜାଃ ସଂଗ୍ରାହଯାମାସ ତପୋବଲେନ
ଏପରି ବିବାଦ ହେବା ସମୟରେ କେହି ରାଜା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଭାର୍ଗବଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ତିନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମପାନ କରାଇଲେ।
ରେଵତସ୍ଯ ରେଵତୀଵରାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଦତ୍ତେ ଗ୍ରହେ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵଃ କୁପିତୌ ଭୃଶମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ଚ୍ଯଵନଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶଯନ୍ବଲମାତ୍ମନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ସୋମ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବାସବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହିଲେ।
ମା ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋ ମର୍ଯାଦାମିମାଂ ତ୍ଵଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି । ଵଧିଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଷନ୍ତଂ ତ୍ଵାଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାଽପରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ହତ କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ ମାରିଥିଲି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ମାଵମଂସ୍ଥା ମହାତ୍ମାନୌ ରୂପଦ୍ରଵିଣଵର୍ଚସା । ଯୌ ଚକ୍ରତୁର୍ମାଂ ମଘଵନ୍ ଵୃନ୍ଦାରକମିଵାପରମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ରୂପ, ଧନ ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମଘବନ, ତିନି ମୋତେ ଦେବମାନ୍ୟ ନେତା ପରି କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଅବମାନ କରିବେ ନାହିଁ।
ଋତେ ତ୍ଵାଂ ଵିବୁଧାଶ୍ଚାନ୍ଯେ କଥଂ ଵାଦଦତେ ଗ୍ରହମ୍ । ଅଶ୍ଵିନାଵପି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଦେଵୌ ଵିଦ୍ଧି ପରନ୍ତପୌ
ଆପଣ ବିନା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କିପରି ସୋମ ଦେବାକୁ ବିରୋଧ କରିପାରିବେ? ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଦେବତା; ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧ୍ୟା।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଭିଷଜୌ ନାର୍ହତଃ କାମଂ ଗ୍ରହଂ ଯଜ୍ଞେ କଥଞ୍ଚନ । ଯଦି ଦିତ୍ସସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ ଶିରଶ୍ଛେତ୍ସ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୂଢ଼, ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ ଭାର୍ଗଵଃ । ଗ୍ରହଂ ତୁ ଗ୍ରାହଯାମାସ ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ନିଵ ତଂ ଭୃଶମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ବାସବଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର ଭାବରେ ତାକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ସୋମ ଦେବାକୁ ଲଗାଇଲେ।
ସୋମପାତ୍ରଂ ଯଦା ତାଭ୍ଯାଂ ଗୃହୀତଂ ତୁ ପିପାସଯା । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବଲଭିଦ୍ଦେଵ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ସୋମପାତ୍ର ନେଇଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଏହା ଦେଖି ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଆଭ୍ଯମର୍ଥାଯ ସୋମଂ ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯସି ଚେତ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଵଜ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରହରିଷ୍ଯାମି ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାପରମ୍
ତୁମେ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ବଜ୍ର ପ୍ରହାର କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ କରିଥିଲି।
ଵାସଵେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚାତିଗର୍ଵିତଃ । ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵତ୍ସୋମମଶ୍ଵିଭ୍ଯାମତିମନ୍ଯୁମାନ୍
ବାସବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଅଭିମାନୀ ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ଦେଇଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍କୋପାଦ୍ଵଜ୍ରମସ୍ମୈ ସ୍ଵମାଯୁଧମ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସୂର୍ଯକୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ବଜ୍ରାୟୁଧ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଫିଙ୍ଗିଲେ, ଯାହା ଦଶ ମିଳିଅନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ।
ପ୍ରେରିତଂ ଚାଶନିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚ୍ଯଵନସ୍ତପସା ତତଃ । ସ୍ତମ୍ଭଯାମାସ ଵଜ୍ରଂ ସ ଶକ୍ରସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ଉଡ଼ାଯାଇଥିବା ବଜ୍ରକୁ ଦେଖି, ଚ୍ୟବନ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସୀମ ତେଜସ୍ଵୀ ବଜ୍ରକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
କୃତ୍ଯଯା ସ ମହାବାହୁରିନ୍ଦ୍ରଂ ହନ୍ତୁମିହୋଦ୍ଯତଃ । ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ଶ୍ରୁତଂ ହଵ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି, ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ହବି ଦେଲେ।
ତତ୍ର କୃତ୍ଯା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ତପୋବଲାତ୍ । ପ୍ରବଲଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ରୂରୋ ବୃହତ୍କାଯୋ ମହାସୁରଃ
ସେଠାରେ, ଚ୍ୟବନଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ଆକାରର ଅସୁର 'କୃତ୍ୟା' ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ମଦୋ ନାମ ମହାଘୋରୋ ଭଯଦଃ ପ୍ରାଣିନାମିହ । ଶରୀରେ ପର୍ଵତାକାରସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମଯାନକଃ
ତାଙ୍କର ନାମ ମଦ, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟର କାରଣ; ତାଙ୍କର ଶରୀର ପାହାଡ଼ ପରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଏବଂ ଭୟାନକ ଦେଖା।
ଚତସ୍ରଶ୍ଚାଯତା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଯୋଜନାନାଂ ଶତଂ ଶତମ୍ । ଇତରେ ତ୍ଵସ୍ଯ ଦଶନା ବଭୂଵୁର୍ଦଶଯୋଜନାଃ
ତାଙ୍କର ଚାରିଟି ଦାନ୍ତ ବହୁତ ଲମ୍ବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାନ୍ତ ଶତ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା; ଅନ୍ୟ ଦାନ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଯୋଜନା ଲମ୍ବା।
ବାହୂ ପର୍ଵତସଂକାଶାଵାଯତୌ କ୍ରୂରଦର୍ଶନୌ । ଜିହ୍ଵା ତୁ ଭୀଷଣା କ୍ରୂରା ଲେଲିହାନା ନଭସ୍ତଲମ୍
ତାଙ୍କର ବାହୁ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପରି, ଲମ୍ବା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର; ତାଙ୍କର ଜିଭ ଭୟାନକ ଏବଂ କ୍ରୂର, ଆକାଶକୁ ଚାଟୁଥିଲା।
ଗ୍ରୀଵା ତୁ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭା କଠିନା ଭୀଷଣା ଭୃଶମ୍ । ନଖା ଵ୍ଯାଘ୍ରନଖପ୍ରଖ୍ଯାଃ କେଶାଶ୍ଚାତୀଵଭୀଷଣାଃ
ତାଙ୍କର ଗଳା ପାହାଡ଼ର ଚୁଡ଼ା ପରି, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଭୟାନକ; ତାଙ୍କର ନଖ ବାଘର ନଖ ପରି, ଚୁଲ ଅତି ଭୟଙ୍କର।
ଶରୀରଂ କଜ୍ଜଲାଭଂ ଚ ତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯଂ ଭଯାନକମ୍ । ନେତ୍ରେ ଦାଵାନଲପ୍ରଖ୍ଯେ ଭୀଷଣେଽତିଭଯାନକେ
ତାଙ୍କର ଶରୀର କଳା କଜ୍ଜଳ ପରି, ମୁହଁ ଭୟାନକ; ତାଙ୍କର ଆଖି ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା, ଅତି ଭୟଙ୍କର।
ହନୁରେକା ସ୍ଥିତା ତସ୍ଯ ଭୂମାଵେକା ଦିଵଂ ଗତା । ଏଵଂଵିଧଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ମଦୋ ନାମ ବୃହତ୍ତନୁଃ
ତାଙ୍କର ଏକ ହନୁ ଭୂମିରେ ଥିଲା, ଅନ୍ୟଟି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା; ଏଭଳି ବଡ଼ ଆକାରର ମଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଯମାଜଗ୍ମୁରଂହସା । ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ନ ମନୋ ଦଧେ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା ତୁରନ୍ତ ଭୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେନି।
ଦୈତ୍ଯୋଽପି ଵଦନେ କାମଂ ଵଜ୍ରମାଦାଯ ସଂସ୍ଥିତଃ । ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନଭୋ ଘୋରଦୃଷ୍ଟିର୍ଗ୍ରସନ୍ନିଵ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଅସୁର ଚାହିଁଥିବା ବଜ୍ରକୁ ମୁହଁରେ ଧରି ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଲା, ତିନି ଲୋକକୁ ଗିଲିଦେବା ପରି।
ସ ଭକ୍ଷ୍ଯଯିଷ୍ଯନ୍ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶତକ୍ରତୁମୁପାଦ୍ରଵତ୍ । ଚକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ହା ହତାଃ ସ୍ମେତି ସଂସ୍ଥିତାଃ
କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ମଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତା 'ହା, ଆମେ ନଷ୍ଟ ହେବା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଅସହାୟ ହେଲେ।