ମଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଂ ତାଭ୍ଯାଂ କର୍ତଵ୍ଯୌ ସୋମପୌ ଯୁଵାମ୍ । ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵ ଯଜ୍ଞେଽତିଵିସ୍ତରେ
ମୁଁ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ପାନ କରାଇବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି। ଏହା ଆପଣଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ରାଜା।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ନିଵାରଯିଷ୍ଯାମି କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ତେଜୋବଲେନ ଵୈ । ପାଯଯିଷ୍ଯାମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସୋମଂ ସୋମମଖେ ତଵ
ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି। ଆପଣଙ୍କର ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସୋମ ପାନ କରାଇବି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର।
ତତଃ ପରମସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ଶର୍ଯାତିଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାରାଜ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯତ୍
ଏପରେ ଶର୍ୟାତି ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ।
ସମ୍ମାନ୍ଯ ଚ୍ଯଵନଂ ରାଜା ଜଗାମ ନଗରଂ ପ୍ରତି । ସଭାର୍ଯଶ୍ଚାତିସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୁର୍ଵନ୍ଵାର୍ତାଂ ମୁନେଃ କିଲ
ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହିତ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ମୁନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଶସ୍ତେହନି ଯଜ୍ଞୀଯେ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିମାନ୍ । କାରଯାମାସ ଶର୍ଯାତିର୍ଯଜ୍ଞାଯତନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିନରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା ଶର୍ୟାତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞାସ୍ଥଳୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ସମାନୀଯ ମୁନୀନ୍ପୂଜ୍ଯାନ୍ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାନସୌ । ଭାର୍ଗଵୋ ଯାଜଯାମାସ ଚ୍ଯଵନଃ ପୃଥିଵୀପତିମ୍
ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ମୁନିମାନେ ଆଣି ସମ୍ମାନ କରି, ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵିତତେ ତୁ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସଵାସଵାଃ । ଆଜଗ୍ମୁଶ୍ଚାଶ୍ଵିନୌ ତତ୍ର ସୋମାର୍ଥମୁପଜଗ୍ମତୁଃ
ଯଜ୍ଞ ସଜି ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଆସିଲେ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସୋମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଶଙ୍କିତସ୍ତତ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଵଶ୍ଵିନାଵୁଭୌ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ସୁରାନ୍ସର୍ଵାନ୍କିମେତୌ ସମୁପାଗତୌ
ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ଏମାନେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?
ଚିକିତ୍ସକୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ କେନାନୀତାଵିହେତି ଚ । ନାବ୍ରୁଵନ୍ନମରାସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଵିତତେ ମଖେ
ସେମାନେ ଚିକିତ୍ସକ, ସୋମ ପାନର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; କିଏ ଏମାନେ ଆଣିଛି? ଦେବତାମାନେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା।
ଅଗୃହ୍ଣାଚ୍ଚ୍ଯଵନଃ ସୋମମଶ୍ଵିନୋର୍ଦେଵଯୋସ୍ତଦା । ଶକ୍ରସ୍ତଂ ଵାରଯାମାସ ମା ଗୃହାଣୈତଯୋର୍ଗ୍ରହମ୍
ତାପରେ ଚ୍ୟବନ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ସୋମ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇ କହିଲେ— ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଅନି।
ତମାହ ଚ୍ଯଵନସ୍ତତ୍ର କଥମେତୌ ରଵେଃ ସୁତୌ । ନ ଗ୍ରହାର୍ହୌ ଚ ନାସତ୍ଯୌ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ଶଚୀପତେ
ସେଠାରେ ଚ୍ୟବନ କହିଲେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ? ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ କାହିଁକି ବଞ୍ଚିତ? ଶଚୀପତି, ଆପଣ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।
ନ ସଙ୍କରୌ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ଧର୍ମପତ୍ନୀସୁତୌ ରଵେଃ । କେନ ଦୋଷେଣ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ନାର୍ହୌ ସୋମଂ ଭିଷଗ୍ଵରୌ
ସେମାନେ ମିଶ୍ର ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କର ପୁଅ। ଦେବେନ୍ଦ୍ର, କେଉଁ ଦୋଷରେ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକ, ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ?
ନିର୍ଣଯୋଽତ୍ର ମଖେ ଶକ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦୈଵତୈଃ । ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯାମହଂ ସୋମଂ କୃତୌ ତୌ ସୋମପୌ ମଯା
ଏଠି ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମିଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର, ଶକ୍ର। ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରାଇବି; ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରିଛି।
ପ୍ରେରିତୋଽସୌ ମଯା ରାଜା ମଖାଯ ମଘଵନ୍କିଲ । ଏତଦର୍ଥଂ କରିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯଂ ମେ ଵଚନଂ ଵିଭୋ
ମୁଁ ରାଜାକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲି, ମଘବନ। ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ମୋ କଥା ସତ୍ୟ, ବିଭୋ।
ଆଭ୍ଯାମୁପକୃତଃ ଶକ୍ର ତଥା ଦତ୍ତଂ ନଵଂ ଵଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
ଶକ୍ରଙ୍କୁ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନବୀନ ଯୁବାବସ୍ଥା ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଉପକୃତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫେରାଇବା ଦରକାର।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଚିକିତ୍ସକୌ କୃତାଵେତୌ ନାସତ୍ଯୌ ନିନ୍ଦିତୌ ସୁରୈଃ । ଉଭାଵେତୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ମା ଗୃହାଣୈତଯୋର୍ଗ୍ରହମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାସତ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ। ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ କେହି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏମାନଙ୍କୁ ସୋମ ଦିଅନି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ଅହଲ୍ଯାଜାର ସଂଯଚ୍ଛ କୋପଂ ଚାଦ୍ଯ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଵୃତ୍ରଘ୍ନ କିଂ ହି ନାସତ୍ଯୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ସୁରାତ୍ମଜୌ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଅହଲ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଆଜି ଦମନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ବୃତ୍ର ହନନ କରିଥିବା ଦେବ, ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ଦେବପୁତ୍ର ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ?
ଏଵଂ ଵିଵାଦେ ସମୁପସ୍ଥିତେ ଚ ନ କୋଽପି ଵାଚଂ ତମୁଵାଚ ଭୂପ । ଗ୍ରହଂ ତଯୋର୍ଭାର୍ଗଵତିଗ୍ମତେଜାଃ ସଂଗ୍ରାହଯାମାସ ତପୋବଲେନ
ଏପରି ବିବାଦ ହେବା ସମୟରେ କେହି ରାଜା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଭାର୍ଗବଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ତିନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମପାନ କରାଇଲେ।
ରେଵତସ୍ଯ ରେଵତୀଵରାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଦତ୍ତେ ଗ୍ରହେ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵଃ କୁପିତୌ ଭୃଶମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ଚ୍ଯଵନଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶଯନ୍ବଲମାତ୍ମନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ସୋମ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବାସବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହିଲେ।
ମା ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋ ମର୍ଯାଦାମିମାଂ ତ୍ଵଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି । ଵଧିଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଷନ୍ତଂ ତ୍ଵାଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାଽପରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ହତ କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ ମାରିଥିଲି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ମାଵମଂସ୍ଥା ମହାତ୍ମାନୌ ରୂପଦ୍ରଵିଣଵର୍ଚସା । ଯୌ ଚକ୍ରତୁର୍ମାଂ ମଘଵନ୍ ଵୃନ୍ଦାରକମିଵାପରମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ରୂପ, ଧନ ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ମଘବନ, ତିନି ମୋତେ ଦେବମାନ୍ୟ ନେତା ପରି କରିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଅବମାନ କରିବେ ନାହିଁ।
ଋତେ ତ୍ଵାଂ ଵିବୁଧାଶ୍ଚାନ୍ଯେ କଥଂ ଵାଦଦତେ ଗ୍ରହମ୍ । ଅଶ୍ଵିନାଵପି ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଦେଵୌ ଵିଦ୍ଧି ପରନ୍ତପୌ
ଆପଣ ବିନା, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ କିପରି ସୋମ ଦେବାକୁ ବିରୋଧ କରିପାରିବେ? ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଦେବତା; ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧ୍ୟା।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଭିଷଜୌ ନାର୍ହତଃ କାମଂ ଗ୍ରହଂ ଯଜ୍ଞେ କଥଞ୍ଚନ । ଯଦି ଦିତ୍ସସି ମନ୍ଦାତ୍ମନ୍ ଶିରଶ୍ଛେତ୍ସ୍ଯାମି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଚିକିତ୍ସକମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସୋମ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୂଢ଼, ଏବେ ମୁଁ ତୁମର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେବି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ ଭାର୍ଗଵଃ । ଗ୍ରହଂ ତୁ ଗ୍ରାହଯାମାସ ଭର୍ତ୍ସଯନ୍ନିଵ ତଂ ଭୃଶମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ବାସବଙ୍କର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର ଭାବରେ ତାକୁ ତାଡ଼ି ଦେଇ ସୋମ ଦେବାକୁ ଲଗାଇଲେ।
ସୋମପାତ୍ରଂ ଯଦା ତାଭ୍ଯାଂ ଗୃହୀତଂ ତୁ ପିପାସଯା । ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ବଲଭିଦ୍ଦେଵ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ତିବ୍ର ତୃଷ୍ଣାରେ ସୋମପାତ୍ର ନେଇଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ଏହା ଦେଖି ଏଭଳି କଥା କହିଲେ।
ଆଭ୍ଯମର୍ଥାଯ ସୋମଂ ତ୍ଵଂ ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯସି ଚେତ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଵଜ୍ରଂ ତୁ ପ୍ରହରିଷ୍ଯାମି ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାପରମ୍
ତୁମେ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୋମ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ବଜ୍ର ପ୍ରହାର କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ କରିଥିଲି।
ଵାସଵେନୈଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚାତିଗର୍ଵିତଃ । ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵତ୍ସୋମମଶ୍ଵିଭ୍ଯାମତିମନ୍ଯୁମାନ୍
ବାସବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଅଭିମାନୀ ଭାର୍ଗବ ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଶ୍ୱିନ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ଦେଇଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପି ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍କୋପାଦ୍ଵଜ୍ରମସ୍ମୈ ସ୍ଵମାଯୁଧମ୍ । ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ସୂର୍ଯକୋଟିସମପ୍ରଭମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ବଜ୍ରାୟୁଧ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଫିଙ୍ଗିଲେ, ଯାହା ଦଶ ମିଳିଅନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ।
ପ୍ରେରିତଂ ଚାଶନିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚ୍ଯଵନସ୍ତପସା ତତଃ । ସ୍ତମ୍ଭଯାମାସ ଵଜ୍ରଂ ସ ଶକ୍ରସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ଉଡ଼ାଯାଇଥିବା ବଜ୍ରକୁ ଦେଖି, ଚ୍ୟବନ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସୀମ ତେଜସ୍ଵୀ ବଜ୍ରକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
କୃତ୍ଯଯା ସ ମହାବାହୁରିନ୍ଦ୍ରଂ ହନ୍ତୁମିହୋଦ୍ଯତଃ । ଜୁହାଵାଗ୍ନୌ ଶ୍ରୁତଂ ହଵ୍ଯଂ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମୁନିସତ୍ତମଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁନି, ମନ୍ତ୍ର ପଠି ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟମିତ ହବି ଦେଲେ।