ନାହଂ ତଵ ସୁତା ତାତ ତଥା ସ୍ଯାଂ ପାପକାରିଣୀ । ଯଥା ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ରାଜନ୍ ଵିମୂଢୋ ରୂପସଂଶଯେ
‘ତାତ, ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ରୀ, ଏପରି ପାପ କରୁଥିବା ନୁହେଁ, ଯେପରି ରାଜା ତୁମେ ଭାବୁଛ; ତୁମେ ରୂପ ନେଇ ଭ୍ରମରେ ପଡିଛ।’
ପ୍ରଣମ ତ୍ଵଂ ମୁନିଂ ରାଜନ୍ ଭାର୍ଗଵଂ ଚ୍ଯଵନଂ ପିତଃ । ଆପୃଚ୍ଛ କାରଣଂ ସର୍ଵଂ କଥିଯିଷ୍ଯତି ଵିସ୍ତରମ୍
‘ରାଜା, ଭାର୍ଗବ ବଂଶର ଚ୍ୟବନ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର; ପିତା, ସବୁ କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କର, ସେ ସବୁକିଛି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଦେବେ।’
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଂ ପୁତ୍ର୍ଯା ଶର୍ଯାତିସ୍ତ୍ଵରିତସ୍ତଦା । ପ୍ରଣନାମ ମୁନିଂ ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ସାଦରମ୍
ପୁତ୍ରୀର କଥା ଶୁଣି ଶର୍ୟାତି ତୁରନ୍ତ ଶେଉଁଠାକୁ ଗଲେ, ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସମ୍ମାନ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - କଥଯସ୍ଵ ସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ଭାର୍ଗଵାଶୁ ଯଥୋଚିତମ୍ । ନଯନେ ଚ କଥଂ ପ୍ରାପ୍ତେ କ୍ଵ ଗତା ତେ ଜରା ପୁନଃ
ରାଜା କହିଲେ— ଭାର୍ଗବ, ତୁମ ଗଳ୍ପଟି ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ କହ। ତୁମର ଦୃଷ୍ଟି କିପରି ଫେରିଲା, ଏବଂ ବୟସ୍ କେଉଁଠି ଗଲା?
ସଂଶଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମେଽସ୍ତି ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତିସୁନ୍ଦରମ୍ । ଵଦ ଵିସ୍ତରତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଶ୍ରୁତ୍ଵାହଂ ସୁଖମାପ୍ନୁଯାମ୍
ତୁମର ଅତି ସୁନ୍ଦର ରୂପ ଦେଖି ମୋତେ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ହେଉଛି। ଦୟାକରି ସବୁ ଖୁଲି କହ, ମୁଁ ଶୁଣି ଖୁସି ହେବି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ନାସତ୍ଯାଵତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଦେଵାନାଂ ଭିଷଜାଵୁଭୌ । ଉପକାରଃ କୃତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ କୃପଯା ନୃପସତ୍ତମ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— ଦେବତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସକ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଦୟାରୁ ମୋତେ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ରାଜା।
ମଯା ତାଭ୍ଯାଂ ଵରୋ ଦତ୍ତ ଉପକାରସ୍ଯ ହେତଵେ । କରିଷ୍ଯାମି ମଖେ ରାଜ୍ଞୋ ଭଵନ୍ତୌ ସୋମପାଯିନୌ
ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଉପକାର ପାଇଁ ଏକ ଦାନ ଦେଇଛି— ରାଜାଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ମୁଁ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ପାନ କରାଇବି।
ଏଵଂ ମଯା ଵଯଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଲୋଚନେ ଵିମଲେ ତଥା । ସ୍ଵସ୍ଥୋ ଭଵ ମହାରାଜ ସଂଵିଶସ୍ଵାସନେ ଶୁଭେ
ଏଭଳି ଭାବରେ ମୁଁ ପୁଣି ଯୁବା ହୋଇଛି ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ମହାରାଜ, ଆପଣ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏହି ଶୁଭାସନରେ ବସନ୍ତୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ସଭାର୍ଯଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଃ କଲ୍ଯାଣୀଃ କଥାଶ୍ଚକ୍ରେ ମହାତ୍ମନା
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହିତ ସୁଖରେ ବସିଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହ କଥା ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଥୈନଂ ଭାର୍ଗଵଂ ପ୍ରାହ ରାଜାନଂ ପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ । ଯାଜଯିଷ୍ଯାମି ରାଜଂସ୍ତ୍ଵାଂ ସମ୍ଭାରାନୁପକଲ୍ପଯ
ତାପରେ ଭାର୍ଗବ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି କହିଲେ— ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରାଇବି, ଆବଶ୍ୟକ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଜାଇ ରଖନ୍ତୁ।
ମଯା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଂ ତାଭ୍ଯାଂ କର୍ତଵ୍ଯୌ ସୋମପୌ ଯୁଵାମ୍ । ତତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵ ଯଜ୍ଞେଽତିଵିସ୍ତରେ
ମୁଁ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କୁ ସୋମ ପାନ କରାଇବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛି। ଏହା ଆପଣଙ୍କର ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ରାଜା।
ଇନ୍ଦ୍ରଂ ନିଵାରଯିଷ୍ଯାମି କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ତେଜୋବଲେନ ଵୈ । ପାଯଯିଷ୍ଯାମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସୋମଂ ସୋମମଖେ ତଵ
ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବି। ଆପଣଙ୍କର ସୋମ ଯଜ୍ଞରେ ଆପଣଙ୍କୁ ସୋମ ପାନ କରାଇବି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର।
ତତଃ ପରମସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ ଶର୍ଯାତିଃ ପୃଥିଵୀପତିଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ମହାରାଜ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯପୂଜଯତ୍
ଏପରେ ଶର୍ୟାତି ରାଜା ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କ କଥାକୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ।
ସମ୍ମାନ୍ଯ ଚ୍ଯଵନଂ ରାଜା ଜଗାମ ନଗରଂ ପ୍ରତି । ସଭାର୍ଯଶ୍ଚାତିସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୁର୍ଵନ୍ଵାର୍ତାଂ ମୁନେଃ କିଲ
ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ରାଜା ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ସହିତ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ମୁନିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଶସ୍ତେହନି ଯଜ୍ଞୀଯେ ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧିମାନ୍ । କାରଯାମାସ ଶର୍ଯାତିର୍ଯଜ୍ଞାଯତନମୁତ୍ତମମ୍
ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିନରେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଥିବା ଶର୍ୟାତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞାସ୍ଥଳୀ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ସମାନୀଯ ମୁନୀନ୍ପୂଜ୍ଯାନ୍ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାନସୌ । ଭାର୍ଗଵୋ ଯାଜଯାମାସ ଚ୍ଯଵନଃ ପୃଥିଵୀପତିମ୍
ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ମୁନିମାନେ ଆଣି ସମ୍ମାନ କରି, ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵିତତେ ତୁ ତଥା ଯଜ୍ଞେ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ସଵାସଵାଃ । ଆଜଗ୍ମୁଶ୍ଚାଶ୍ଵିନୌ ତତ୍ର ସୋମାର୍ଥମୁପଜଗ୍ମତୁଃ
ଯଜ୍ଞ ସଜି ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଆସିଲେ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ସୋମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଶଙ୍କିତସ୍ତତ୍ର ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଵଶ୍ଵିନାଵୁଭୌ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଚ ସୁରାନ୍ସର୍ଵାନ୍କିମେତୌ ସମୁପାଗତୌ
ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖି ସନ୍ଦେହ କରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ଏମାନେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି?
ଚିକିତ୍ସକୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ କେନାନୀତାଵିହେତି ଚ । ନାବ୍ରୁଵନ୍ନମରାସ୍ତତ୍ର ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ ଵିତତେ ମଖେ
ସେମାନେ ଚିକିତ୍ସକ, ସୋମ ପାନର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; କିଏ ଏମାନେ ଆଣିଛି? ଦେବତାମାନେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିଲା।
ଅଗୃହ୍ଣାଚ୍ଚ୍ଯଵନଃ ସୋମମଶ୍ଵିନୋର୍ଦେଵଯୋସ୍ତଦା । ଶକ୍ରସ୍ତଂ ଵାରଯାମାସ ମା ଗୃହାଣୈତଯୋର୍ଗ୍ରହମ୍
ତାପରେ ଚ୍ୟବନ ଦେବତା ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ସୋମ ଦେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଇ କହିଲେ— ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଅନି।
ତମାହ ଚ୍ଯଵନସ୍ତତ୍ର କଥମେତୌ ରଵେଃ ସୁତୌ । ନ ଗ୍ରହାର୍ହୌ ଚ ନାସତ୍ଯୌ ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଂ ଶଚୀପତେ
ସେଠାରେ ଚ୍ୟବନ କହିଲେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ? ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ କାହିଁକି ବଞ୍ଚିତ? ଶଚୀପତି, ଆପଣ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।
ନ ସଙ୍କରୌ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ଧର୍ମପତ୍ନୀସୁତୌ ରଵେଃ । କେନ ଦୋଷେଣ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ନାର୍ହୌ ସୋମଂ ଭିଷଗ୍ଵରୌ
ସେମାନେ ମିଶ୍ର ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କର ପୁଅ। ଦେବେନ୍ଦ୍ର, କେଉଁ ଦୋଷରେ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସକ, ସୋମପାନର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ?
ନିର୍ଣଯୋଽତ୍ର ମଖେ ଶକ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଦୈଵତୈଃ । ଗ୍ରାହଯିଷ୍ଯାମହଂ ସୋମଂ କୃତୌ ତୌ ସୋମପୌ ମଯା
ଏଠି ଯଜ୍ଞରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମିଳି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର, ଶକ୍ର। ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରାଇବି; ମୁଁ ସେମାନେକୁ ସୋମପାନ କରିଛି।
ପ୍ରେରିତୋଽସୌ ମଯା ରାଜା ମଖାଯ ମଘଵନ୍କିଲ । ଏତଦର୍ଥଂ କରିଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯଂ ମେ ଵଚନଂ ଵିଭୋ
ମୁଁ ରାଜାକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲି, ମଘବନ। ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି; ମୋ କଥା ସତ୍ୟ, ବିଭୋ।
ଆଭ୍ଯାମୁପକୃତଃ ଶକ୍ର ତଥା ଦତ୍ତଂ ନଵଂ ଵଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁପକାରସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସର୍ଵଥା ମଯା
ଶକ୍ରଙ୍କୁ ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ନବୀନ ଯୁବାବସ୍ଥା ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଉପକୃତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଫେରାଇବା ଦରକାର।
ଇନ୍ଦ୍ର ଉଵାଚ - ଚିକିତ୍ସକୌ କୃତାଵେତୌ ନାସତ୍ଯୌ ନିନ୍ଦିତୌ ସୁରୈଃ । ଉଭାଵେତୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ମା ଗୃହାଣୈତଯୋର୍ଗ୍ରହମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ - ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚିକିତ୍ସକ ହୋଇଛନ୍ତି, ନାସତ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ। ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ କେହି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏମାନଙ୍କୁ ସୋମ ଦିଅନି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ଅହଲ୍ଯାଜାର ସଂଯଚ୍ଛ କୋପଂ ଚାଦ୍ଯ ନିରର୍ଥକମ୍ । ଵୃତ୍ରଘ୍ନ କିଂ ହି ନାସତ୍ଯୌ ନ ସୋମାର୍ହୌ ସୁରାତ୍ମଜୌ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ - ଅହଲ୍ୟାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆପଣଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଆଜି ଦମନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ବୃତ୍ର ହନନ କରିଥିବା ଦେବ, ନାସତ୍ୟ ଦୁଇଜଣ ଦେବପୁତ୍ର ହେଲେ କିପରି ସୋମପାନ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ?
ଏଵଂ ଵିଵାଦେ ସମୁପସ୍ଥିତେ ଚ ନ କୋଽପି ଵାଚଂ ତମୁଵାଚ ଭୂପ । ଗ୍ରହଂ ତଯୋର୍ଭାର୍ଗଵତିଗ୍ମତେଜାଃ ସଂଗ୍ରାହଯାମାସ ତପୋବଲେନ
ଏପରି ବିବାଦ ହେବା ସମୟରେ କେହି ରାଜା କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ଭାର୍ଗବଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ, ତିନି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସୋମପାନ କରାଇଲେ।
ରେଵତସ୍ଯ ରେଵତୀଵରାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଦତ୍ତେ ଗ୍ରହେ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାସଵଃ କୁପିତୌ ଭୃଶମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚ ଚ୍ଯଵନଂ ତତ୍ର ଦର୍ଶଯନ୍ବଲମାତ୍ମନଃ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ - ସୋମ ଦିଆଯିବା ପରେ, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ବାସବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ କହିଲେ।
ମା ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋ ମର୍ଯାଦାମିମାଂ ତ୍ଵଂ କର୍ତ୍ତୁମର୍ହସି । ଵଧିଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଷନ୍ତଂ ତ୍ଵାଂ ଵିଶ୍ଵରୂପମିଵାଽପରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ହତ କରିଦେବି, ଯେପରି ଆଉ ଏକ ଵିଶ୍ଵରୂପକୁ ମାରିଥିଲି।