ସାଲୈସ୍ତାଲୈସ୍ତମାଲୈଶ୍ଚ ଚମ୍ପକୈଃ ପନସୈସ୍ତଥା । ଆମ୍ରୈର୍ନୀପୈର୍ମଧୂକୈଶ୍ଚ ମାଧଵୀମଣ୍ଡପାଵୃତମ୍
ସାଲ, ତାଳ, ତମାଳ, ଚମ୍ପା, ପନସ, ଆମ୍ବ, ନୀପ ଓ ମଧୂକ ଗଛର ଛାୟାରେ, ମାଧବୀ ଲତାର ମଣ୍ଡପରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା ।
ଦାଡିମୈର୍ନାରିକେଲୈଶ୍ଚ କଦଲୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତମ୍ । ଯୂଥିକାମାଲତୀକୁନ୍ଦପୁଷ୍ପଵଲ୍ଲୀସମାଵୃତମ୍
ଦାଡିମ୍ବ, ନାଡିଆ ଓ କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ, ଯୁଥିକା, ମାଳତୀ ଓ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା ।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣଂ କୀଚକଧ୍ଵନିନାଦିତମ୍ । ଭ୍ରମରାଲିରୁତାରାମଂ ଵନଂ ସର୍ଵସୁଖାଵହମ୍
ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା, କୀଚକ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନରେ ମନୋହର, ସେଇ ଅରଣ୍ୟ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଉଥିଲା ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରମୁଦିତୋ ରାଜା ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସେଵକୈର୍ଵୃତଃ । ଵୃକ୍ଷାନ୍ସୁପୁଷ୍ପିତାନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ କୋକିଲାରାଵମଣ୍ଡିତାନ୍
ସେଠି ଦେଖି ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେବକମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଫୁଲେଫୁଲିଥିବା ଗଛ ଓ କୋଇଲିର ରବରେ ଶୋଭିତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ତତ୍ର ରାଜର୍ଷିଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପ କ୍ଷଣାତ୍ତତଃ । ଅଶ୍ଵୋଽପି ଵଡଵା ଜାତଶ୍ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ଭୂପତିଃ
ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରି, ରାଜା ଏକ କ୍ଷଣରେ ନାରୀ ହେଇଗଲେ; ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ମାଦିନୀ ହେଲା, ଏବଂ ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ ।
କିମେତଦିତି ଚିନ୍ତାର୍ତଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । ଦୁଃଖଂ ବହୁତରଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନୋ ଲଜ୍ଜଯାନ୍ଵିତଃ
‘ଏହା କଣ?’ ଭାବି ଭାବି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ବହୁ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଗଲେ ।
କିଂ କରୋମି କଥଂ ଯାମି ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରୀଭାଵସଂଯୁତଃ । କଥଂ ରାଜ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି କେନ ଵା ଵଞ୍ଚିତୋ ହ୍ଯହମ୍
ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏମିତି ଜଣେ ଜନାଣୀ ହୋଇ ଘରକୁ କିପରି ଫେରିବି? ରାଜ୍ୟ କିପରି ଚଲାଇବି? କିଏ ମୋତେ ଏମିତି ଭଳି ଠକିଲା?
ଋଷଯ ଊଚୁଃ ସୂତାଶ୍ଚର୍ଯମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ଯଲ୍ଲୋମହର୍ଷଣ । ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ଭୂପତିର୍ଦେଵସନ୍ନିଭଃ
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ସୂତ, ହେ ଲୋମହର୍ଷଣ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲ, ସେଟା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ଦେବତା ସମାନ ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବେ ଜନାଣୀ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
କିଂ ତତ୍କାରଣମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵନେ ତତ୍ର ମନୋହରେ । କିଂ କୃତଂ ତେନ ରାଜ୍ଞା ଚ ଵିସ୍ତରଂ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ
ଏହାର କାରଣ କଣ? ସେ ଆକର୍ଷକ ଜଙ୍ଗଲରେ କଣ ଘଟିଲା, ସେଥିରେ ରାଜା କଣ କଲେ, ସବୁ ଖୁଲାସା କରି କହ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏକଦା ଗିରିଶଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମୃଷଯଃ ସନକାଦଯଃ । ଦିଶୋ ଵିତିମିରାଭାସାଃ କୁର୍ଵନ୍ତଃ ସମୁପାଗମନ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏକଥର ସନକ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତୀ ଋଷିମାନେ ପାହାଡ଼ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଗମନରେ ଦିଗବଳୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟିଗଲା।
ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ ତତ୍ର ଶଙ୍କରଃ ପ୍ରମଦାଯୁତଃ । କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋ ମହାଦେଵୋ ଵିଵସ୍ତ୍ରା କାମିନୀ ଶିଵା
ସେ ସମୟରେ ଶିବ ମହାଦେବ ଅନେକ ଜନାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳରେ ଲିନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ନେହବତୀ ଶିବା ଅବସ୍ତ୍ରା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଥିଲେ।
ଉତ୍ସଙ୍ଗେ ସଂସ୍ଥିତା ଭର୍ତୂ ରମମାଣା ମନୋରମା । ତାନ୍ଵିଲୋକ୍ଯାମ୍ବିକା ଦେଵୀ ଵିଵସ୍ତ୍ରା ଵ୍ରୀଡିତା ଭୃଶମ୍
ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଙ୍କରେ ବସି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଋଷିମାନେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି ଅବସ୍ତ୍ରା ଥିବାରୁ ବହୁତ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
ଭର୍ତୁରଙ୍କାତ୍ସମୁତ୍ଥାଯ ଵସ୍ତ୍ରମାଦାଯ ପର୍ଯଧାତ୍ । ଲଜ୍ଜାଵିଷ୍ଟା ସ୍ଥିତା ତତ୍ର ଵେପମାନାତିମାନିନୀ
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଙ୍କରୁ ଉଠି, ବସ୍ତ୍ର ନେଇ ଗାଁ ଢାକିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଯାଇ, କମ୍ପିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଋଷଯୋଽପି ତଯୋର୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗଂ ରମମାଣଯୋଃ । ପରିଵୃତ୍ଯ ଯଯୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ନରନାରାଯଣାଶ୍ରମମ୍
ଋଷିମାନେ ଦୁହେଁର ସ୍ନେହ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ପଛୁଆ ହୋଇ ନରନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚଲିଗଲେ।
ହ୍ରୀଯୁତାଂ କାମିନୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ହରଃ । କଥଂ ଲଜ୍ଜାତୁରାସି ତ୍ଵଂ ସୁଖଂ ତେ ପ୍ରକରୋମ୍ଯହମ୍
ଲଜ୍ଜା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଭରିଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର କହିଲେ: 'ତୁମେ କିଏଁ ଏତେ ଲଜ୍ଜା ପାଉଛ? ମୁଁ ତୁମକୁ ସୁଖ ଦେଇବି।'
ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଯୋ ମୋହାତ୍ପୁମାନ୍କୋଽପି ଵରାନନେ । ଵନଂ ଚ ପ୍ରଵିଶେଦେତତ୍ସ ଵୈ ଯୋଷିଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଭ୍ରମରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜନାଣୀ ହେଇଯିବ।
ଇତି ଶପ୍ତଂ ଵନଂ ତେନ ଯେ ଜାନନ୍ତି ଜନାଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵର୍ଜଯନ୍ତୀହ ତେ କାମଂ ଵନଂ ଦୋଷସମୃଦ୍ଧିମତ୍
ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଏଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ତୁ ତଦଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସଚିଵୈଃ ସହ । ତଥୈଵ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵମାପନ୍ନସ୍ତୈଃ ସହେତି ନ ସଂଶଯଃ
କିନ୍ତୁ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏହି କଥା ଅଜଣା ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ସଚିବମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସହିତ ସେ ମଧ୍ୟ ଜନାଣୀ ହୋଇଯିଲେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ନ ଜଗାମ ଗୃହଂ ହ୍ରିଯା । ଵିଚଚାର ବହିସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵନଦେଶାଦିତସ୍ତତଃ
ସେ ରାଜା ଋଷି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ବାହାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଶରେ ଏଠାଉଠି ଘୁରୁଥିଲେ।
ଇଲେତି ନାମ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵେ ତେନ ମହାତ୍ମନା । ଵିଚରଂସ୍ତତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ବୁଧଃ ସୋମସୁତୋ ଯୁଵା
ସେ ମହାତ୍ମା ଜନାଣୀ ହେବା ପରେ ଇଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଘୁରୁଥିବାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର ବୁଧ ଯୁବକ ଆସିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ପରିଵୃତାଂ ତାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାନ୍ତାଂ ମନୋରମାମ୍ । ହାଵଭାଵକଲାଯୁକ୍ତାଂ ଚକମେ ଭଗଵାମ୍ବୁଧଃ
ସେ ଜଣାଣୀ ଅନ୍ୟ ଜଣାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ହାଭଭାବ ଓ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଭଗବାନ ବୁଧ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ସାପି ତଂ ଚକମେ କାନ୍ତଂ ବୁଧଂ ସୋମସୁତଂ ପତିମ୍ । ସଂଯୋଗସ୍ତତ୍ର ସଞ୍ଜାତସ୍ତଯୋଃ ପ୍ରେମ୍ଣା ପରସ୍ପରମ୍
ସେ ମଧ୍ୟ ବୁଧ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସେଠାରେ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମରେ ଏକତା ହେଲା।
ସ ତସ୍ଯାଂ ଜନଯାମାସ ପୁରୂରଵସମାତ୍ମଜମ୍ । ଇଲାଯାଂ ସୋମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଚକ୍ରଵର୍ତିନମୁତ୍ତମମ୍
ତାଙ୍କ ଉପରେ ବୁଧ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଏକ ପୁଅ ପୁରୁରବାସଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ।
ସା ପ୍ରାସୂତ ସୁତଂ ବାଲା ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟା ଵନେ ସ୍ଥିତା । ସସ୍ମାର ସ୍ଵକୁଲାଚାର୍ଯଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ସେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବାବେଳେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବସିଷ୍ଠ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।
ସ ତଦାସ୍ଯ ଦଶାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ କୃପାନ୍ଵିତଃ । ଅତୋଷଯନ୍ମହାଦେଵଂ ଶଙ୍କରଂ ଲୋକଶଙ୍କରମ୍
ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର ଦୁଃଖଦାୟକ ସ୍ଥିତି ଦେଖି, ସେ କରୁଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ । ଏହିପରି ଦୟାରୁ, ସେ ଲୋକମଙ୍ଗଳକାରୀ ମହାଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ।
ତସ୍ମୈ ସ ଭଗଵାଂସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଦଦୌ ଵାଞ୍ଛିତଂ ଵରମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ଚ
ଭଗବାନ୍ ସେଥିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ । ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯେ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ପୁନି ପୁରୁଷ ହେଉ ।
ଶଙ୍କରସ୍ତୁ ନିଜାଂ ଵାଚମୃତାଂ କୁର୍ଵନ୍ନୁଵାଚ ହ । ମାସଂ ପୁମାଂସ୍ତୁ ଭଵିତା ମାସଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୂପତିଃ କିଲ
ଶଙ୍କର ନିଜ ମଧୁର କଥା କହିଲେ, "ରାଜା ଏକ ମାସ ପୁରୁଷ ରହିବେ, ଏକ ମାସ ଜଣେ ଜନାଣୀ ହେଇ ରହିବେ ।"
ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵରଂ ରାଜା ଜଗାମ ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁନଃ । ଚକ୍ରେ ରାଜ୍ଯଂ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାପ୍ଯନୁଗ୍ରହାତ୍
ଏହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ରାଜା ପୁଣି ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ । ବସିଷ୍ଠଙ୍କର କୃପାରେ ସେ ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଇଲେ ।
ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵେ ତିଷ୍ଠତି ହର୍ମ୍ଯେଷୁ ପୁଂସ୍ତ୍ଵେ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଶାସ୍ତି ଚ । ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ମିନ୍ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନା ନାଭ୍ଯନନ୍ଦନ୍ମହୀପତିମ୍
ସେ ଯେତେବେଳେ ଜନାଣୀ ରୂପେ ଥାଏ, ରାଜପାଳିସରେ ରହେ; ପୁରୁଷ ହେଲେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଜାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ ।
କାଲେ ତୁ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପୁତ୍ରଃ ପୁରୂରଵାସ୍ତଦା । ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ନୃପତିସ୍ତସ୍ମୈ ଦତ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ଵନଂ ଯଯୌ
ସମୟ ଯିବା ସହିତ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ପୁରୁରବାସ ଯୁବକ ହେଲେ । ରାଜା ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ, ନିଜେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ ।