ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରନିରୋଧୋଽଭୂତ୍ସୈନିକାନାଂ ତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ଭୂପସ୍ଯ ସାମାତ୍ଯସ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସେନା, ବିଶେଷକରି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପେଟ ଓ ପେଶାବ ରୋକା ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରତୁରଗାଣାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ତଦା । ତତୋ ରୁଦ୍ଧେ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରେ ଶର୍ଯାତିର୍ଦୁଃଖିତୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶର୍ୟାତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ସୈନିକୈଃ କଥିତଂ ତସ୍ମୈ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରନିରୋଧନମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଭୂପାଲଃ କାରଣଂ ଦୁଃଖସମ୍ଭଵେ
ସେନାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ପେଟ ଓ ପେଶାବ ରୋକା ଯନ୍ତ୍ରଣା ବିଷୟରେ କହିଲେ; ତେଣୁ ରାଜା ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାହ ତତୋ ରାଜା ସୈନିକାନ୍ସ୍ଵଜନାଂସ୍ତଥା । ଗୃହମାଗତ୍ଯ ଚିନ୍ତାର୍ତଃ କେନେଦଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ଓ ଜଣେ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ; ଘରକୁ ଫେରି, ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିଏ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲା ଭାବିଲେ।
ସରସଃ ପଶ୍ଚିମେ ଭାଗେ ଵନମଧ୍ଯେ ମହାତପାଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ତାପସସ୍ତତ୍ର ତପଶ୍ଚରତି ଦୁଶ୍ଚରମ୍
ହ୍ରଦର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନ ତାହାଁରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କେନାପ୍ଯପକୃତଂ ତତ୍ର ତାପସେଽଗ୍ନିସମପ୍ରଭେ । ତସ୍ମାତ୍ପୀଡା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସର୍ଵେଷାମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
କିଏ ତାହାଁରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲା; ଏହିଥିରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଛି—ଏହି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା।
ତପୋଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । କେନାପ୍ଯପକୃତଂ ମନ୍ଯେ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ବିଶେଷ ମହାନ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି ।
ଜ୍ଞାତଂ ଵା ଯଦି ଵାଜ୍ଞାତଂ ତସ୍ଯେଦଂ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । କୈଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ଟୈଃ କୃତଂ ତସ୍ଯ ହେଲନଂ ତାପସସ୍ଯ ହ
ଜଣେ ତାପସଙ୍କୁ କେହି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଜଣେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛନ୍ତି, ଜାଣିକିମ୍ବା ଅଜାଣିରେ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଲା ।
ଇତି ପୃଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁସ୍ତେ ସୈନିକା ଵେଦନାର୍ଦିତାଃ । ମନୋଵାକ୍କାଯନିତଂ ନ ଵିଦ୍ମୋଽପକୃତଂ ଵଯମ୍
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ ସେହି ସେନାମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ମନ, କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛୁ ବୋଲି ଜାଣିନାହୁଁ ।"
ଚ୍ଯଵନସୁକନ୍ଯଯୋର୍ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ପପ୍ରଚ୍ଛ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ଚିନ୍ତାକୁଲସ୍ତଥା । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ସୁହୃଦ୍ଵର୍ଗଂ ସାମ୍ନା ଚୋଗ୍ରତଯାପି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି ଦେଖି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ନରମ, କେବେ କଠୋର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ ।
ପୀଡ୍ଯମାନଂ ଜନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପିତରଂ ଦୁଃଖିତଂ ତଥା । ଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଶୂଲଭେଦଂ ସା ସୁକନ୍ଯା ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ପୀଡ଼ିତ ଓ ତାଙ୍କ ବାପା ଦୁଃଖିତ ଥିବାକୁ ଦେଖି, ସୁକନ୍ୟା ଏହାର କାରଣ ଭାବି ଏମିତି କହିଲେ ।
ଵନେ ମଯା ପିତସ୍ତତ୍ର ଵଲ୍ମୀକୋ ଵୀରୁଧାଵୃତଃ । କ୍ରୀଡନ୍ତ୍ଯା ସୁଦୃଢୋ ଦୃଷ୍ଟଶ୍ଛିଦ୍ରଦ୍ଵଯସମନ୍ଵିତଃ
ବାପା, ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ଗଛପତ୍ରରେ ଢାକା ଏକ ଦୃଢ଼ ଦୀମା ଗୁହା ଦେଖିଥିଲି, ଯାହିଁ ଦୁଇଟି ଗହ୍ବର ଥିଲା ।
ତତ୍ର ଖଦ୍ଯୋତଵଦ୍ଦୀପ୍ତଜ୍ଯୋତୀଷୀ ଵୀକ୍ଷିତେ ମଯା । ସୂଚ୍ଯାଵିଦ୍ଧେ ମହାରାଜ ପୁନଃ ଖଦ୍ଯୋତଶଙ୍କଯା
ସେଠାରେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଆଲୋକ ଦେଖିଥିଲି, ଯାହା ଜୁଗନ୍ତି ଭଳି ଲାଗିଲା; ମୁଁ ଭାବିଲି ଏହା ଜୁଗନ୍ତି ହେବ, ତେଣୁ ସୁଇଁ ଦେଇ ଚୁବାଇଦେଲି, ହେ ମହାରାଜ ।
ଜଲକ୍ଲିନ୍ନା ତଦା ସୂଚୀ ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ପିତଃ କିଲ । ହାହେତି ଚ ଶ୍ରୁତଃ ଶବ୍ଦୋ ମନ୍ଦୋ ଵଲ୍ମୀକମଧ୍ଯତଃ
ସେବେଳେ, ବାପା, ମୁଁ ଦେଖିଲି ସୁଇଁ ଜଳରେ ଭିଜିଯାଇଛି, ଏବଂ ଦୀମା ଭିତରୁ ମନ୍ଦ ହା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି ।
ତଦାହଂ ଵିସ୍ମିତା ରାଜନ୍କିମେତଦିତି ଶଙ୍କଯା । ନ ଜାନେ କିଂ ମଯା ଵିଦ୍ଧଂ ତସ୍ମିନ୍ଵଲ୍ମୀକମଣ୍ଡଲେ
ତେବେ ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲି, 'ଏହା କ'ଣ?' ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଦୀମା ଚକ୍ରରେ କ'ଣ ଚୁବାଇଦେଲି ।
ରାଜା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଶର୍ଯାତିଃ ସୁକନ୍ଯାଵଚନଂ ମୃଦୁ । ମୁନେସ୍ତଦ୍ଧେଲନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵଲ୍ମୀକଂ କ୍ଷିପ୍ରମଭ୍ଯଗାତ୍
ସୁକନ୍ୟାଙ୍କ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶର୍ୟାତି ମୁନିଙ୍କୁ ଅପମାନ ହୋଇଛି ବୋଲି ବୁଝି, ଶୀଘ୍ର ଦୀମା ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ତପୋଵୃଦ୍ଧଂ ଚ୍ଯଵନଂ ଦୁଃଖିତଂ ଭୃଶମ୍ । ସ୍ଫୋଟଯାମାସ ଵଲ୍ମୀକଂ ମୁନିଦେହାଵୃତଂ ଭୃଶମ୍
ସେଠାରେ ସେ ତପସ୍ଵୀ ଚ୍ୟବନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ମୁନିଙ୍କ ଦେହକୁ ଗୁଡ଼ିଏ ଭଳି ଢାକିଥିବା ଦୀମାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ।
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦଣ୍ଡଵଦ୍ଭୂମୌ ରାଜା ତଂ ଭାର୍ଗଵଂ ପ୍ରତି । ତୁଷ୍ଟାଵ ଵିନଯୋପେତସ୍ତମୁଵାଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ରାଜା ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ ବିନୟରେ ପୂଜିଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ ।
ପୁତ୍ର୍ଯା ମମ ମହାଭାଗ କ୍ରୀଡନ୍ତ୍ଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍ । ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ବାଲଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୃତଂ ତତ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି
ହେ ମହାଭାଗ, ମୋ ଝିଅ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ ଅଜାଣିରେ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି; ଏହା ଏକ ଅବୁଝ ଶିଶୁର ଅଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ଏହାକୁ ମାଫ କରନ୍ତୁ ।
ଅକ୍ରୋଧନା ହି ମୁନଯୋ ଭଵନ୍ତୀତି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମପି ବାଲାଯାଃ କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ସାମ୍ପ୍ରତମ୍
ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ, ମୁନିମାନେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତିନାହିଁ; ତେଣୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ଝିଅଙ୍କୁ ଏବେ ମାଫ କରନ୍ତୁ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ଚ୍ଯଵନୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ଵିନଯୋପନତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାନଂ ଦୁଃଖିତଂ ଭୃଶମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ବିନୟ ଦେଖି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ଚ୍ୟବନ କଥା କହିଲେ ।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ରାଜନ୍ନାହଂ କଦାଚିଦ୍ଵୈ କରୋମି କ୍ରୋଧମଣ୍ଵପି । ନ ମଯାଦ୍ଯୈଵ ଶପ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଦୁହିତ୍ରା ପୀଡନେ କୃତେ
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ — ରାଜା, ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେନି, ଏବଂ ଆଜି ତୁମେ ଝିଅ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଦୁଃଖ ପାଇଛ, ତାହା ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇନି ।
ନେତ୍ରେ ପୀଡା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ମମ ଚାଦ୍ଯ ନିରାଗସଃ । ତେନ ପାପେନ ଜାନାମି ଦୁଃଖିତସ୍ତ୍ଵଂ ମହୀପତେ
ଆଜି ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଚକ୍ଷୁରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଛି; ଏହି ପାପରେ, ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଜାଣିପାରୁଛି ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ ।
ଅପରାଧଂ ପରଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵୀଭକ୍ତସ୍ଯ କୋ ଜନଃ । ସୁଖଂ ଲଭେତ ଯଦପି ଭଵେତ୍ ତ୍ରାତା ଶିଵଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବଡ଼ ଅପରାଧ କରି, ଯେଉଁଠି ଶିବ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ସୁଖ ପାଇପାରିବ ?
କିଂ କରୋମି ମହୀପାଲ ନେତ୍ରହୀନୋ ଜରାଵୃତଃ । ଅନ୍ଧସ୍ଯ ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ କଃ କରିଷ୍ଯତି ପାର୍ଥିଵ
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି? ଏମିତି ଏକ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ଦେଖାଶୁଣା କରିବ?
ରାଜୋଵାଚ - ସେଵକା ବହଵଃ ସେଵାଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ତଵାନିଶମ୍ । କ୍ଷମସ୍ଵ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ଵଲ୍ପକ୍ରୋଧା ହି ତାପସାଃ
ରାଜା କହିଲେ — ତୁମ ପାଖରେ ଅନେକ ଦାସ-ଦାସୀ ରହିବେ, ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ତୁମ ସେବା କରିବେ। ମୁଁ ତୁମକୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ବୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି।
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ - ଅନ୍ଧୋଽହଂ ନିର୍ଜନୋ ରାଜଂସ୍ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ କଥଂ କ୍ଷମଃ । ତ୍ଵଦୀଯାଃ ସେଵକାଃ କିଂ ତେ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ମମ ପ୍ରିଯମ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ — ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଏବଂ ଏକାକୀ, ହେ ରାଜା, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିପାରିବି? ତୁମ ଦାସମାନେ ମୋ ପାଇଁ କଣ ଉପକାର କରିପାରିବେ?
କ୍ଷମାପଯସି ଚେନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ କୁରୁ ମେ ଵଚନଂ ନୃପ । ଦେହି ମେ ପରିଚର୍ଯାର୍ଥଂ କନ୍ଯାଂ କମଲଲୋଚନାମ୍
ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ମୋ କଥା ଶୁଣି, ମୋ ପାଇଁ ଏକ କମଳନୟନୀ କନ୍ୟାକୁ ସେବାରେ ଦିଅ।
ତୁଷ୍ଯେଽନଯା ମହାରାଜ ପୁତ୍ର୍ଯା ତଵ ମହାମତେ । କରିଷ୍ଯାମି ତପଶ୍ଚାହଂ ସା ମେ ସେଵାଂ କରିଷ୍ଯତି
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା, ତୁମ ପୁଅ ମୋତେ ଦେଲେ, ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବି। ସେ ମୋ ସେବା କରିବେ ଏବଂ ମୁଁ ତପସ୍ୟା କରିବି।
ଏଵଂ କୃତେ ସୁଖଂ ମେ ସ୍ଯାତ୍ତଵ ଚୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ସନ୍ତୁଷ୍ଟେ ମଯି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସୈନିକାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଏହିପରି ହେଲେ, ମୋର ଏବଂ ତୁମର ଦୁହେଁର ମଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଆସିବ। ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ସେନାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିରାପଦ ରହିବେ।