ଵଟାଶ୍ଵତ୍ଥକଦମ୍ବୈଶ୍ଚ କଦଲୀଖଣ୍ଡରାଜିତମ୍ । ଜମ୍ବୀରୈର୍ବୀଜପୂରୈଶ୍ଚ ଖର୍ଜୂରୈଃ ପନସୈସ୍ତଥା
ବଟ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, କଦମ୍ବ ଓ କଦଳୀ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଜମ୍ବିର, ବୀଜପୁର, ଖଜୁରି ଓ ପନସ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।
କ୍ରମୁକୈର୍ନାରିକେଲୈଶ୍ଚ କେତକୈଃ କାଞ୍ଚନଦ୍ରୁମୈଃ । ଯୂଥିକାଜାଲକୈଃ ଶୁଭ୍ରୈଃ ସଂଵୃତଂ ମଲ୍ଲିକାଗଣୈଃ
କ୍ରମୁକ, ନାରିକେଳ, କେତକୀ ଓ ସୁନା ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଶୁଭ୍ର ଯୁଥିକା ମାଳା ଓ ମଲ୍ଲିକା ଫୁଲର ଗୋଛା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଜମ୍ବ୍ଵାମ୍ରତିନ୍ତିଣୀଭିଶ୍ଚ କରଞ୍ଜକୁଟଜାଵୃତମ୍ । ପଲାଶନିମ୍ବଖଦିରବିଲ୍ଵାମଲକମଣ୍ଡିତମ୍
ଜାମୁ, ଆମ୍ବ, ଟେଁଟୁଳି, କରଞ୍ଜ, କୁଟଜ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲା; ପଳାଶ, ନିମ, ଖଦିର, ବିଲ୍ବ ଓ ଆଉ ଆମଳକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।
ବଭୂଵ କୋକିଲାରାଵଃ କେକାସ୍ଵନଵିରାଜିତମ୍ । ତତ୍ସମୀପେ ଶୁଭେ ଦେଶେ ପାଦପାନାଂ ଗଣାଵୃତେ
ସେଠାରେ କୋଇଲି ଓ ମୟୂରର ଡାକ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା; ସେ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବହୁତ ଗଛ ଘିରିଥିଲା—
ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ୍ଯଵନଃ ଶାନ୍ତସ୍ତାପସଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ମୁନିଃ । ଜ୍ଞାତ୍ଵାସୌ ଵିଜନଂ ସ୍ଥାନଂ ତପସ୍ତେପେ ସମାହିତଃ
ଭାର୍ଗବ ଚ୍ୟବନ ନାମକ ଶାନ୍ତ ତାପସୀ ମୁନି ସେଠାରେ ବସିଥିଲେ; ସେ ଏହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନ ଜାଣି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କୃତ୍ଵା ଦୃଢାସନଂ ମୌନମାଧାଯ ଜିତମାରୁତଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ସଂଯମ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତାହାରସ୍ତପୋନିଧିଃ
ସେ ଦୃଢ଼ ଆସନ ନେଇ, ମୌନ ଧରି, ପ୍ରାଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରେଖା ରଖି, ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ହେଇଥିଲେ।
ଜଲପାନାଦିରହିତୋ ଧ୍ଯାଯନ୍ନାସ୍ତେ ପରାମ୍ବିକାମ୍ । ସଵଲ୍ମୀକୋଽଭଵଦ୍ରାଜଲ୍ଲଁତାଭିଃ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ଜଳ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଖାଇ, ସେ ପରାମ୍ବିକାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବସିଥିଲେ; ରାଜା, ସେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିଲେ।
କାଲେନ ମହତା ରାଜନ୍ ସମାକୀର୍ଣଃ ପିପୀଲିକୈଃ । ତଥା ସ ସଂଵୃତୋ ଧୀମାନ୍ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ସର୍ଵତଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ରାଜା, ସେ ପିପିଲିକା ଦ୍ୱାରା ଘିରିଯାଇଥିଲେ; ଏପରି ଭାବେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମାଟିର ଗୋଳି ପରି ଆବୃତ ହେଇଗଲେ।
କଦାଚିତ୍ସ ମହୀପାଲଃ କାମିନୀଗଣସଂଵୃତଃ । ଆଜଗାମ ସରୋ ରାଜନ୍ ଵିହର୍ତୁମିଦମୁତ୍ତମମ୍
ଏକଥରେ, ରାଜା, ଜଣେ ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ ହ୍ରଦକୁ ମଜା କରିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଶର୍ଯାତିଃ ସୁନ୍ଦରୀଵୃନ୍ଦସଂଯୁତଃ ସଲିଲେଽମଲେ । କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋ ମହୀପାଲୋ ବଭୂଵ କମଲାକରେ
ଶର୍ୟାତି ନାମକ ରାଜା ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଏହି ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଖେଳିବାରେ ଲଗି ଥିଲେ।
ସୁକନ୍ଯା ଵନମାସାଦ୍ଯ ଵିଜହାର ସଖୀଵୃତା । ସୁମନାଂସି ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୀ ଚଞ୍ଚଲା ଚଞ୍ଚଲୋପମା
ସୁକନ୍ୟା ତାଙ୍କ ସହେଳୀମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚି, ଫୁଲ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପକ୍ଷୀ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଖେଳମସ୍ତ ଥିଲେ।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତା ରଣଚ୍ଚରଣନୂପୁରା । ଚଂକ୍ରମମାଣା ଵଲ୍ମୀକଂ ଚ୍ଯଵନସ୍ଯ ସମାସଦତ୍
ସମସ୍ତ ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚାଲିବା ସମୟରେ ପାଉଁଜି ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବା ସୁକନ୍ୟା ଚାଲି ଚାଲି ଚ୍ୟବନଙ୍କର ପିଲାମାଟି ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ରୀଡାସକ୍ତୋପଵିଷ୍ଟା ସା ଵଲ୍ମୀକସ୍ଯ ସମୀପତଃ । ଦଦର୍ଶ ଚାସ୍ଯ ରନ୍ଧ୍ରେ ଵୈ ଖଦ୍ଯୋତ ଇଵ ଜ୍ଯୋତିଷୀ
ଖେଳରେ ଲଗିଥିବା ସୁକନ୍ୟା ସେଇ ପିଲାମାଟି ନିକଟରେ ବସି, ତାହାର ଛିଦ୍ର ଭିତରେ ଜୁଗନ୍ତି ପୋକା ପରି ଦୁଇଟି ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ।
କିମେତଦିତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମନୋ ଦଧେ । ଗୃହୀତ୍ଵା କଣ୍ଟକଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ତ୍ଵରମାଣା କୃଶୋଦରୀ
‘ଏହା କ’ଣ?’ ଭାବି, ସେ ଏହାକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ମନେ ଧରିଲେ, ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ହୋଇ, ତିକ୍ତ ଆକାରର କାଟା ଧରିଲେ।
ସା ଦୃଷ୍ଟା ମୁନିନା ବାଲା ସମୀପସ୍ଥା କୃତୋଦ୍ଯମା । ଵିଚରନ୍ତୀ ସୁକେଶାନ୍ତା ମନ୍ମଥସ୍ଯେଵ କାମିନୀ
ସେଇ ଝିଅଟି, ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କେଶ ନେଇ, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରେମିକା ପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଏବଂ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ, କିଛି କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁଦତୀଂ ତତ୍ର କ୍ଷାମକଣ୍ଠସ୍ତପୋନିଧିଃ । ତାମଭାଷତ କଲ୍ଯାଣୀଂ କିମେତଦିତି ଭାର୍ଗଵଃ
ସେଠାରେ ଥିବା ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଥିବା ସୁକନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠ ଥିବା ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହା କ’ଣ, ଶୁଭେ?'
ଦୂରଂ ଗଚ୍ଛ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ତାପସୋଽହଂ ଵରାନନେ । ମା ଭିନ୍ଦସ୍ଵାଦ୍ଯ ଵଲ୍ମୀକଂ କଣ୍ଟକେନ କୃଶୋଦରି
'ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ଝିଅ, ଦୂରକୁ ଯାଅ; ମୁଁ ଏକ ତପସ୍ୱୀ, ଶୁଭ ମୁହଁ ଥିବା ଝିଅ। କୃପାକରି, ଏହି ପିଲାମାଟିକୁ ତୁମର କାଟାରେ ଛିଦ୍ର କରନି, କ୍ଷୀଣ କମର ଥିବା ଝିଅ।'
ତେନେଦଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯମାନାପି ସା ଚାସ୍ଯ ନ ଶୃଣୋତି ଵୈ । କିମୁ ଖଲ୍ଵିଦମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ବିଭେଦାସ୍ଯ ଲୋଚନେ
ଏଭଳି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; 'ଏହା କ’ଣ?' ବୋଲି କହି, ସେ ତାଙ୍କର ଆଖିକୁ ଛିଦ୍ର କଲେ।
ଦୈଵେନ ନୋଦିତା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଜଗାମ ନୃପକନ୍ଯକା । କ୍ରୀଡନ୍ତୀ ଶଙ୍କମାନା ସା କିଂ କୃତଂ ତୁ ମଯେତି ଚ
ଭାଗ୍ୟର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜାର ଝିଅ ସେ ଆଖିକୁ ଛିଦ୍ର କରି, ଖେଳିବା ଭଳି ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମନେ ଭାବୁଥିଲେ, 'ମୁଁ କ’ଣ କଲି?'
ଚୁକ୍ରୋଧ ସ ତଥା ଵିଦ୍ଧନେତ୍ରଃ ପରମମନ୍ଯୁମାନ୍ । ଵେଦନାଭ୍ଯର୍ଦିତଃ କାମଂ ପରିତାପଂ ଜଗାମ ହ
ଏଭଳି ଆଖି ଘାୟଲ ହେବା ପରେ, ସେ ମୁନି ବହୁତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ; ବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରନିରୋଧୋଽଭୂତ୍ସୈନିକାନାଂ ତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ । ଵିଶେଷେଣ ତୁ ଭୂପସ୍ଯ ସାମାତ୍ଯସ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ସେନା, ବିଶେଷକରି ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପେଟ ଓ ପେଶାବ ରୋକା ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରତୁରଗାଣାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାଂ ତଦା । ତତୋ ରୁଦ୍ଧେ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରେ ଶର୍ଯାତିର୍ଦୁଃଖିତୋଽଭଵତ୍
ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ହାତୀ, ଉଠ, ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଶର୍ୟାତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ସୈନିକୈଃ କଥିତଂ ତସ୍ମୈ ଶକୃନ୍ମୂତ୍ରନିରୋଧନମ୍ । ଚିନ୍ତଯାମାସ ଭୂପାଲଃ କାରଣଂ ଦୁଃଖସମ୍ଭଵେ
ସେନାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଏହି ପେଟ ଓ ପେଶାବ ରୋକା ଯନ୍ତ୍ରଣା ବିଷୟରେ କହିଲେ; ତେଣୁ ରାଜା ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ କ’ଣ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଵିଚିନ୍ତ୍ଯାହ ତତୋ ରାଜା ସୈନିକାନ୍ସ୍ଵଜନାଂସ୍ତଥା । ଗୃହମାଗତ୍ଯ ଚିନ୍ତାର୍ତଃ କେନେଦଂ ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
ଚିନ୍ତା କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ଓ ଜଣେ ଜଣେ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ; ଘରକୁ ଫେରି, ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କିଏ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କଲା ଭାବିଲେ।
ସରସଃ ପଶ୍ଚିମେ ଭାଗେ ଵନମଧ୍ଯେ ମହାତପାଃ । ଚ୍ଯଵନସ୍ତାପସସ୍ତତ୍ର ତପଶ୍ଚରତି ଦୁଶ୍ଚରମ୍
ହ୍ରଦର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ, ମହାତ୍ମା ଚ୍ୟବନ ତାହାଁରେ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
କେନାପ୍ଯପକୃତଂ ତତ୍ର ତାପସେଽଗ୍ନିସମପ୍ରଭେ । ତସ୍ମାତ୍ପୀଡା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସର୍ଵେଷାମିତି ନିଶ୍ଚଯଃ
କିଏ ତାହାଁରେ ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲା; ଏହିଥିରୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଆସିଛି—ଏହି ଭାବରେ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା।
ତପୋଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିଶେଷତଃ । କେନାପ୍ଯପକୃତଂ ମନ୍ଯେ ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଏବଂ ବିଶେଷ ମହାନ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି ।
ଜ୍ଞାତଂ ଵା ଯଦି ଵାଜ୍ଞାତଂ ତସ୍ଯେଦଂ ଫଲମୁତ୍ତମମ୍ । କୈଶ୍ଚ ଦୁଷ୍ଟୈଃ କୃତଂ ତସ୍ଯ ହେଲନଂ ତାପସସ୍ଯ ହ
ଜଣେ ତାପସଙ୍କୁ କେହି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଜଣେ ଅସମ୍ମାନ କରିଛନ୍ତି, ଜାଣିକିମ୍ବା ଅଜାଣିରେ ଏହି ଫଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଲା ।
ଇତି ପୃଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁସ୍ତେ ସୈନିକା ଵେଦନାର୍ଦିତାଃ । ମନୋଵାକ୍କାଯନିତଂ ନ ଵିଦ୍ମୋଽପକୃତଂ ଵଯମ୍
ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ ସେହି ସେନାମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ମନ, କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କରିଛୁ ବୋଲି ଜାଣିନାହୁଁ ।"
ଚ୍ଯଵନସୁକନ୍ଯଯୋର୍ଗାର୍ହସ୍ଥ୍ଯଵର୍ଣନମ୍ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଇତି ପପ୍ରଚ୍ଛ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ ରାଜା ଚିନ୍ତାକୁଲସ୍ତଥା । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ସୁହୃଦ୍ଵର୍ଗଂ ସାମ୍ନା ଚୋଗ୍ରତଯାପି ଚ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ — ଏହିପରି ଦେଖି, ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହୀମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ନରମ, କେବେ କଠୋର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ ।