ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯିଏଁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତି—ତିନି ଲୋକରେ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି କ୍ୱଳିତ ଥାଉ କିମ୍ବା ନିର୍ଗୁଣ ଥାଉ, ସେହି ପରମ ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜିବା ଦରକାର—ଏହା ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଏହି ଉପରେ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ସତ୍ୟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଶିବ ଦେବ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ତାବେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ସୂତଦେବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ସୂତ, ଆପଣ ଆଗରୁ କହିଥିଲେ ଯେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ତାହା ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସଦେବ କିପରି ତପସ୍ୟା କରି, ଶୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଆମକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ସେଠିଏଁ ଏବେ ଆମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।” ସୂତଦେବ କହିଲେ—“ମୁଁ ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଓ ସେ କିପରି ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ତାହା ଏଠାରେ କହିବି। ସତ୍ୟବତୀ ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶୋଭାମୟ ଶିଖର ଉପରେ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ଏକ ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର—ଓଁକାର—ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ପରମ ମହାମାୟା ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ତପସ୍ୟାର ଭଣ୍ଡାର ଭଳି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ବ୍ୟାସ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ମୋର ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ।” ସେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ନ ଛାଡ଼ି ମହାଦେବ ଓ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ପୁନି ପୁନି ଏହି ଚିନ୍ତା ଆସୁଥିଲା—ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ପୂଜ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସେମାନେ ସମାଜରେ ଅବମାନିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନେ ସମ୍ମାନିତ। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମହାତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ ମୁଖରିତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଆଲୋକିତ ହୋଇଗଲା; ପରାଶର ପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡର ଜଟା ଅଗ୍ନିପରି ରଙ୍ଗିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ତେଜ ଦେଖି, ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟରେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ; ତୁରାସାହଙ୍କୁ ଏଭଳି ଭୟଭୀତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଦେଖି, ଭଗ୍ୟବାନ ରୁଦ୍ର ମଘବାନ୍ଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏଠି ଏତେ ଭୟ କାହିଁକି? କ’ଣ ଦୁଃଖ ଆପଣଙ୍କୁ ବିପନ୍ନ କରିଛି?” “ତପସ୍ବୀମାନେ ମୋତେ ଜାଣି ଏମିତି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ଦଭାବ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେମାନେ କେବେ କାହାରି କ୍ଷତି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ନନ୍ଦୀଵୃଷ ଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଏମିତି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି? କ’ଣ ଆଶା ରଖିଛନ୍ତି?” ଶିବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ପରାଶର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏକ ପୁତ୍ର ଆଶାରେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଶତବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ, ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳମୟ ପୁତ୍ର ଦେଉଛି।” ସୂତଦେବ କହିଲେ—ଏହିପରି କଥା କହି, ଦୟାମୟ ମୁହଁରେ ହାସି ନେଇ ରୁଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ। ତା’ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ ବ୍ୟାସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ—“ଉଠ, ବାସବୀ ପୁତ୍ର; ତୁମ ପାଖରେ ଏକ ଶୁଭ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବ। ସେ ସମସ୍ତ ତେଜ ଭରିଥିବ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ତୁମ ନାମକୁ ବିଶ୍ୱରେ ଖ୍ୟାତି ଦେବ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେବ। ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ନିପୁଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର, ସତ୍ୟବାନ୍ ଏହି ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ମିଳିବ।” ଏହି ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ତିନି ଅଗ୍ନିମାନ୍ଥନ କଷ୍ଟୀ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ମନରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା। ଏହିପରି, ପୁତ୍ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ମନସ୍ଥ କରିଥିବା ସମୟରେ, ହଠାତ୍ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ମନ୍ଥନ କଷ୍ଟୀ ଓ ମନ୍ଥନ କାର୍ଯ୍ୟର ଏକତ୍ର ଫଳରେ କିଛି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଯେପରି ଏଠି ଅଗ୍ନି ଉପଜିଲା, ସେପରି କିପରି ପୁତ୍ର ହେବ? ପୁତ୍ରାରଣି (ପୁତ୍ର ଉତ୍ପାଦନ କଷ୍ଟୀ) ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ନାହିଁ।” “ଏକ ସୁନ୍ଦର, ସୁଶୀଳ, ପତିପରାୟଣ, କୁଳୀନ କନ୍ୟା—ମୁଁ କିପରି ଏଭଳି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପାଇବି? ଯିଏ ଦକ୍ଷ, ସଦା ପତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସୁନ୍ଦର, କାମନାମୟ—ସେ ମହିଳା ଏକ ଦିଗରୁ ବନ୍ଧନ ତ, ଆଉ ଦିଗରୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ସୁଖ ଦେଉଥାଏ; ଏମିତି କାମନାମୟା ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଶିବ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ମୁଁ କିପରି ଏହି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରିବି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଦିବ୍ୟ ରୂପା ଘୃତାଚୀ ଆପ୍ସରା ଆକାଶରେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଦେଲେ। ସେଇ ମୋହନ ନୟନବତୀ, ଆପ୍ସରାକୁ ଦେଖି, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦେହ କାମଦେବଙ୍କ ପଞ୍ଚବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଏଠି ଏମିତି ବିପଦରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” “ଧର୍ମମାନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁର୍ଜୟ କାମବାସନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯଦି ଏହି ଏପ୍ସରାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ତେବେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀମାନେ ମୋତେ ଦେଖି ହସିବେ—ଶତବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରି ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ!” “ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ତପସ୍ବୀ ଏକ ଆପ୍ସରାକୁ ଦେଖି ଅଶକ୍ତ ହେଇଯାଇଛନ୍ତି—ଏହି ଅପବାଦ ହେଉ ନାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୁଖ ମିଳୁ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ, ପୁତ୍ର ଦେଇଥାଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଉଛି, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ସହିତ ତାହା କେବେ ହେବ ନାହିଁ; ମୁଁ ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଛି—ପୁରୁରବା ରାଜା କିପରି ଉର୍ବଶୀ ଦ୍ୱାରା ବଂଧିତ ହୋଇ ହାରିଗଲେ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ—“ଏହି ପୁରୁରବା କିଏ? ଉର୍ବଶୀ କିଏ?