ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଶ୍ୱର ପାଳକ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଯୁଦ୍ଧର ମଝିରେ ଦୁଇ ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ବିଶେଷ ଖୁସି ହେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ବଢ଼ିଆ ସନ୍ତୋଷରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଛା କରିଛ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତାହା ପୂରଣ କରିବି। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ଦାନବ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଭଳି ଅନ୍ୟ କେହି ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ। ସେପଟେ, ମୁଁ ତୁମ ଅପୂର୍ବ ଶକ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ।” ଏପରି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁଣି, ଗର୍ବିତ ଓ ମୋହିତ ହୋଇଥିବା ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ ମହାମାୟାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି, ଅତି ଆଶାକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ହରି, ଆମେ କୌଣସି ଭିକ୍ଷୁକ ନୁହେଁ, ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ଦେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି? ହେ ଦେବତାମନ୍ୟଙ୍କ ନାଥ, ସମଭାବେ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆମେ ଦାତା, ଭିକ୍ଷୁକ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଇଛା କରନ୍ତି, ତାହା ଆମଠାରୁ ମାଗନ୍ତୁ; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।” ସେମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କହିଲେ, “ଏଇ ଦିନ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇବ; ମୁଁ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।” ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଅବାକ୍ ହେଲେ, ଏବଂ ଭାବିଲେ ଯେ, ସେମାନେ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। ତା’ପରେ, ସେମାନେ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ—ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଏବେ ପାଣିରେ ଢକିଯାଇଛି, କେଉଁଠି ଶୁଷ୍କ ଭୂମି ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ହରି, ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ବର ଦେଇଥିଲେ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଆପଣ ସତ୍ୟବାଦୀ; ଆମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହାଁଥିଲୁ, ତାହିଁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏକ ବିଶାଳ ଶୁଷ୍କ ଭୂମିରେ, ଆପଣ ଆମକୁ ବଧ କରନ୍ତୁ; ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଆମକୁ ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ବଧ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏହି ପ୍ରତିଞ୍ଜା ସତ୍ୟ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ହସି କହିଲେ, “ଏଇ ଦିନ, ହେ ପ୍ରଭଳ ଦାନବ, ମୁଁ ଏକ ବିଶାଳ ଶୁଷ୍କ ସ୍ଥାନରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।” ଏହିପରେ, ସେ ନିଜ ଉରୁକୁ ବିଶାଳ କରି ପାଣି ଉପରେ ଉଚ୍ଚ କଲେ ଓ ସେଠାରେ ଦେଖାଇଲେ, “ଏଠି କୌଣସି ପାଣି ନାହିଁ, ହେ ଦାନବମାନେ; ତୁମେ ମୋ ଉରୁ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖ। ମୁଁ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଏବଂ ଏଇ ଦିନ ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ହେବି।” ଏହି ସତ୍ୟବାଦୀ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଦାନବ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ନିଜ ଦେହକୁ ହଜାର ଯୋଜନ ବିଶାଳ କରିଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଉରୁକୁ ତା’ଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ କଲେ, ଯାହା ଦେଖି ଦାନବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ମହାନ ମୁଣ୍ଡ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉରୁ ଉପରେ ରଖିଲେ। ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁ ରଥର ଧୁର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଛିନିଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଯାଇଗଲା, ଏବଂ ସମଗ୍ର ସାଗର ସେମାନଙ୍କ ଚର୍ବିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେଇ ଚର୍ବିରୁ ‘ମେଦିନୀ’ ନାମ ଭୂମି ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ହେଲା; ଏହି କାରଣରୁ ଋଷିମାନେ ମାଟିକୁ ଭୋଜନ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, ସେ ସବୁ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଏହି ମହାଜ୍ଞାନ ଓ ମହାମାୟାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସଦା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତିନି ଲୋକରେ ଏଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଭାବ ଭେଦରେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅର୍ଥ—ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ଏବଂ ପୁନି ସତ୍ୟ—ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି ନିର୍ଗୁଣ ହେଉ କି ସଗୁଣ, ସେହିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।” ଏଠାରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, ଆପଣ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ରଚନା କରି, ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସଦେବ କିପରି ତପସ୍ୟା କରି, ଶୁକଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ? ଆପଣ କୃଷ୍ଣଠାରୁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଛନ୍ତି, ତାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ, “ମୁଁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି, ଯିଏ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମୁନି ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମେରୁ ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ, ସତ୍ୟବତୀନନ୍ଦନ ବ୍ୟାସଦେବ ଏକ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ନାରଦଠାରୁ ଶିଖିଥିବା ଏକ ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମହାମାୟାଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହ କାମନା କରୁଥିଲେ। ସେ ଏହିପରି ଅର୍ଥ କରି ଅନୁରୋଧ କଲେ—‘ମୋ ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ସମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉ।’ ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ସେ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅନ୍ନ ତ୍ୟାଗ କରି, ମହାଦେବ ଓ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ। ସେ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ—‘ଶକ୍ତି ସର୍ବଦା ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ; ଜଗତରେ ଶକ୍ତିହୀନ ଅପମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।’ ଏହି ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖରରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ଛାୟାରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ବୀମାନେ ଖେଳ କରନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ମାରୁତ, ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି। ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ, ବ୍ୟାସଦେବ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ପ୍ରଭାସିତ ହେଉଥିଲା; ପରାଶର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜଟା ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ଏହି ତେଜ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟରେ ଆତୁର ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ମଘବାନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର) କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ଏତେ ଭୟ କାହିଁକି? କ’ଣ ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଭୋଗାଉଛି?” ତା’ପରେ ଶିବ କହିଲେ—“ତପସ୍ବୀମାନେ କେବେ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ମୋତେ ଜାଣି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏମିତି ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଚାରିଲେ, “ବ୍ୟାସ କାହିଁକି ଏତେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି? କ’ଣ ତାଙ୍କ ମନରେ ଇଛା?