ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଏବଂ ଲୟ—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ସେଇ ଶକ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ଗଢ଼ାଯାଏ, ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସେଇ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହାର ନାଶ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ବିନା, ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବା ବରୁଣ—ଏମିତି କୌଣସି ଦେବତା ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ମାତ୍ର ସେଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି। କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ଦେବୀକୁ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କାମନାରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଗୁଣସହିତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନିରାସକ୍ତ, ସେମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ସେ ଦେବୀ ଚାରି ପ୍ରକାର ଫଳ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ସ୍ୱାମିନୀ ଏବଂ ସେ ପୂଜିତ ହେଲେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ମାୟାରେ ଆବୃତ ମୂଢ଼ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ଦେବୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ, କେତେକେ ଅନ୍ୟମାନେ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ, ଅନେକ ଅବିଦ୍ୱାନ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ଶାସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଅନେକ ଅପ୍ରମାଣିତ ମତ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧର୍ମମତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଯାହା ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ କେବେ ଦେଖାଯାଇନଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ଓ ହର—ଏହି ତିନି ଦେବତା ଅନ୍ୟତମ ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସଦା ସଦା ନିଜ ମନରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶକ୍ତି, ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରମାତ୍ମାକୁ ଶାଶ୍ୱତ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସେଇ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ତତ୍ତ୍ୱ। ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ କୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ସେ ନାରଦଙ୍କୁ ଶିଖାଇଥିଲେ, ନାରଦଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ବାପା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶକ୍ତି ବିନା ଅନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସଦା ଏହି ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁମାନେ ସକ୍ତିହୀନ, ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଭାବେ ଜାଣିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ଦେବୀ ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଦ୍ରା ଚାଲିଗଲା, ସେ ତାଙ୍କର ଆଖି, ମୁଁହ, ନାକ, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ଛାତିରୁ ବାହାରିଗଲା। ବାହାରି ଆସି, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱନାଥ ଉଠି, ଦେହ ଡାହାଉଛନ୍ତି, ବାରମ୍ବାର ଜମ୍ଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ତାଁହାଁଠାରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲେ। ତେବେ, ବିଷ୍ଣୁ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ ତୁମ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ଏଠି କାହିଁକି ଆସିଛ? କାହିଁକି ଏତେ ଭୟଭୀତ ଓ ଚିନ୍ତିତ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ତୁମ କାନର ମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇଟି ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସକ୍ତିଶାଳୀ। ଭୟରେ ଆମେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ। ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ହେ ବାସୁଦେବ, ମୁଁ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଭ୍ରମିତ।” ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ମୁଁ ସେମାନେକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବି। ସେମାନେ ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ।” ଏହିପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୁଇଜଣ ଦାନବ ଅତି ଘମଣ୍ଡରେ ମତ୍ତ, ଅଜନ୍ମାନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଖୋଜି, ଜଳରେ ଆସିପହଁଚିଲେ। ସେମାନେ ଜଳ ଉପରେ ଆଧାର ବିନା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଅତି ଅଭିମାନରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ପଳାଇ ଏଠିକୁ ଆସିଛ—ତାହେଲେ କଣ? ଯୁଦ୍ଧ କର! ଆମେ ତୁମକୁ ଏଠି, ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମାରିଦେବୁ। ପରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବୁ। ଆଜି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଆମର ଦାସ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କର।” ଏହି ଅପମାନଜନକ କଥା ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁ ଜନାର୍ଦନ ଦାନବମାନେଠାରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେପରିଚାହଁ, ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ, ମୁଁ ତୁମର ଘମଣ୍ଡ ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଯଦି ପ୍ରାଣ ଅଛି, ଆସ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଦୁଇଜଣ ଚକିତ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ କ୍ରୋଧେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ମଧୁ ତେଜରେ ହରିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ କୈଟଭ ମଧ୍ୟ ସଜାଗ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଦଢ଼ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ମଧୁ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ତେବେ କୈଟଭ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ଆବେଗରେ ପୁଣିପୁଣି ହାତରେ ହାତ ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଆକାଶରେ ବିରାଜିତ ଦେବୀ ଦୃଷ୍ଟା ହୋଇ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁ ମାତ୍ର କ୍ଷୀଣ ହେଲେ। ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ପରେ, ହରି ତାଙ୍କ ମନେ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଏତେ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲି, ମଧୁ-କୈଟଭ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମାତ୍ର କ୍ଷୀଣ! ମୋର ଶକ୍ତି କାହିଁକି ହ୍ରାସ ପାଇଲା? ଏହି ଦୁଇଜଣ କାହିଁକି ଅକ୍ଷୀଣ?” ହରିଙ୍କୁ ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଦେଖି, ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ମଧୁ-କୈଟଭ ଘନ ମେଘର ନିର୍ଘୋଷ ପରି କହିଲେ, “ଯଦି ତୁମର ଶକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଯଦି ତୁମେ କ୍ଷୀଣ, ତେବେ ଆମେ ତୁମକୁ ଦାସ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ କହୁଛୁ। ତୁମେ ହାତ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି, ‘ମୁଁ ତୁମର ଦାସ’ ବୋଲି କହ।” “ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମକୁ ମାରି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବୁ।” ଏପରି ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ମଧୁ-କୈଟଭଙ୍କ ଏହି ଅଭିମାନୀ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ବିଷ୍ଣୁ ମନେ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।