ଏହି ସଂସାରରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ନିଜ ଅନୁଭବ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତଥା ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରି ଜ୍ଞାନକୁ ବିଚାର କରିଥାନ୍ତି। ପୁରାଣମାନେ ଯେପରି ଗାଇଛନ୍ତି, ତାହା ଅନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି, ଓ ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ପାଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏହି ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ଧ୍ୱଂସ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ ଦେବାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ ଶେଷ ଓ କୂର୍ମଙ୍କ ପାଖରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି। ସେହି ଆଦିଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଛି; ଅଗ୍ନିରେ ଦହନର ଶକ୍ତି, ବାୟୁରେ ଗତିର ଶକ୍ତି ଥାଏ। ଯଦି କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ନ ଥାଏ, ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅକ୍ଷମ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଏକ ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପିଛି। ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଚଳାଚଳ, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବିଜୟ, ଭୋଜନ ଓ ଜୀବନର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ; ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ଅଛି; ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ସେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏହା ଛାଡ଼ିଲେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଏଭଳି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ମନରେ ବାରମ୍ବାର ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶକ୍ତି ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ପାଳନ କରେ ଏବଂ ତାହାର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ—ଏମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱତଃ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେଇ ଶକ୍ତି ସକ୍ଷାତ୍ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର। ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଦୁଇ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାକାମନାରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଗୁଣସହିତ ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ନିରାସକ୍ତ, ସେମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ଶକ୍ତି ଅଶୋକ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ଅଧିପତି। ନିୟମାନୁସାରେ ଉପାସନା କଲେ, ସେ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେମାନେ ମୋହିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଜାଣିଥିବା ମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେତେକ ଅନ୍ୟମାନେ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି। କଳି ଯୁଗରେ କିଛି ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ବିଦ୍ୱାନ ନିଜ ଜୀବିକା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କୁସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ଧର୍ମ ଭେଦ ଦେଖାଦେଉଛି, ଯାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗରେ ନଥିଲା। ଏଠି ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁ ବର୍ଷକାଳ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ହରି, ହର—ଏ ତିନି ଦେବ ନିତ୍ୟ ବିଚାର କରନ୍ତି କିଛି ଶାଶ୍ୱତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ। ସେମାନେ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଚିତ୍ତରେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ଦେବୀ ଭାବେ ଉପାସ୍ୟ—ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ନିଶ୍ଚଳ ଧୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଶକ୍ତି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର। ମୁଁ ଏହି ଉପଦେଶ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି, ଏବଂ ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ଶିଖିଥିଲି; ନାରଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଶୁଣିବା ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ସଦା ଶକ୍ତିକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିହୀନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଶକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରଧାନ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଦ୍ରା ବିଦାୟ ନେଲା। ଏହି ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଁହ, ନାସା, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ବାହାରିଗଲା। ଏହିପରି ବାହାରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲା। ସେଠାରେ ଜଗତ୍ପତି ବିଷ୍ଣୁ ଉଠି, ଅନେକଥର ଦେହ ଟାଣିଲେ ଓ ଜମ୍ଭା ଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଦଢ଼ିଆ ହେଉଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, "ହେ ପୂଜ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ତୁମ ତପସ୍ୟା ଛାଡି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କିଏ ତୁମକୁ ଏତେ ଭୟ ଦେଇଛି?" ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, "ହେ ଦେବ, ତୁମ ଶ୍ରବଣ ମଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଭୟରେ ଆମେ ତୁମ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସିଛୁ; ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୁଁ ଭୟ ଓ ଭ୍ରମରେ ପୀଡ଼ିତ।" ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ, ମୁଁ ସେମାନେ ଦୁଇଜଣକୁ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କରିବି। ସେମାନେ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇଛି।" ଏହିପରି ଦେବୀଙ୍କ କଥାରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, ଅତି ଅହଂକାରରେ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ ଜଳରେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଜଳରେ ଭିତିହୀନ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ, "ତୁମେ ଭୟରେ ପଳାଇ ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ଏହା ଦ୍ୱାରା କଣ ହେଲା? ଯୁଦ୍ଧ କର! ଆମେ ତୁମକୁ ସେଇ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହତ୍ୟା କରିବୁ। ତାପରେ ସେଇ ସର୍ପ ଶେୟାରେ ବସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବୁ। ଆଜି ଯୁଦ୍ଧ କର, କିମ୍ବା ଆମ ପାଦେ ଶରଣ ନିଅ।" ଏହି ଉପେକ୍ଷାଜନକ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବିଷ୍ଣୁ, ଜନାର୍ଦନ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଯେପରି ଚାହ, ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କର। ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଅହଂକାରରେ ମଦମତ୍ତ, ମୁଁ ତୁମର ଏହି ଅହଂକାର ଦୂର କରିଦେବି। ଯଦି ଶକ୍ତି ଅଛି, ଆସ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ଦାନବ ରୋଷରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ଜଳରେ ଅବଳମ୍ବନ ବିନା, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେଠି ମଧୁ ରୋଷରେ ହରିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏବଂ କୈଟଭ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।