ସମସ୍ତ ବେଦରେ, ତିନି ଆଖିଓଁ ଥିବା, ଜଟାଧାରୀ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଏବଂ ଗୌରୀଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗିନୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ 'ତ୍ରୟମ୍ବକ' ନାମରେ ଗୀତିମାନ କରାଯାଏ। ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର, ଭୂତଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି, ବେଦଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଭାତ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଆତ୍ମା, ମହାପୁରୁଷ। ଏହିପରି, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର—ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଏବଂ ବରୁଣଙ୍କୁ ବି ବେଦଜ୍ଞମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବହୁ ଧାରାରେ ବହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ତିନିଟି ପ୍ରମାଣ ଦେଖାଯାଏ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ ଏବଂ ଶବ୍ଦ। କିଛି ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଉପମା କୁ ଯୋଗ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ବୃହତ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଅର୍ଥାପତ୍ତି କୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପୁରାଣମାନେ ସପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏଠି ତର୍କ କୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ନିଶ୍ଚିତ ଯୁକ୍ତିରେ ପୁନଃପୁନଃ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସଦା ଦୃଢ଼ତାରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସମ୍ବଳିତ କରି, ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଚରଣାନୁସରଣ କରନ୍ତି। ପୁରାଣରେ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ହରି ପାଳନଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ଲୟଶକ୍ତି ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଭାଶକ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷ ଓ କୂର୍ମଙ୍କୁ ଭୂଧାରଣ ଶକ୍ତି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ମୂଳ ଶକ୍ତି ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଛି—ଅଗ୍ନିରେ ଦାହନଶକ୍ତି, ବାୟୁରେ ଗତିଶକ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କୌଣସି କ୍ରିୟା ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବରେ—ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଏକଟି ଘାସ ପତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ବିଶ୍ବରେ ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି କୌଣସି କ୍ରିୟା, ଚଳନ, ଜୟ କିମ୍ବା ଭୋଜନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପକ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟାଶୀଳ ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରଜସିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଶିବଙ୍କ ତମସିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଅନୁମାନ ଏବଂ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ବୁଝିବା ଦରକାର। ଶକ୍ତି ଏହି ବିଶ୍ବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହାକୁ ପାଳନ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଲୟ କରେ। ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ—କେହି ବି ନିଜ ଶକ୍ତି ବିନା କୌଣସି କୃତ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେଉଁଠି କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେଉଁଠି ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଗୁଣସହିତ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କାମନାବାନ୍ଛୀ ଲୋକ ଗୁଣସହିତ ଶକ୍ତିକୁ ପୂଜନ୍ତି, ନିର୍ମୋହୀ ଲୋକ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି। ସେ ଅଚଳ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉତ୍ସ; ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ପୂଜିଲେ, ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମାୟାରେ ଆବୃତ ମୁଢ଼ ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରନ୍ତି। କଳି ପ୍ରଭାବିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ ଉପାର୍ଜନ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ କୁସିଦ୍ଧାନ୍ତ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ବହୁ ଧର୍ମ ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ଏପରି ଅବେଦ ଆଚରଣ କେବେ ଦେଖିଯାଇନଥିଲା। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ବିଷ୍ଣୁ ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ହର—ଏହି ତିନି ଦେବତା ସଦା ଅବିନାଶୀ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସଦା ନିଜ ମନରେ ଏହି ପରମ ଶକ୍ତି, ଦେବୀ, ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର। ମୁଁ ଏହାକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶୁଣିଛି, ନାରଦଙ୍କୁ ଶିଖିଛି; ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସଦା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଶକ୍ତିହୀନଙ୍କ କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବା ଦରକାର; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ଏକ ଦିନ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଦ୍ରା ବିଦାୟ ହେଲା, ଏହି ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ମୁଖ, ନାସିକା, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଠାରୁ ବାହାରିଲା। ବାହାରି ଏହି ପରମ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଦୃଢ଼ ହେଲା; ଏହି ବିଶ୍ୱନାଥ ଉଠି, ଦେହ ଚାଲି ଦେଖି, ପୁନଃପୁନଃ ଉବାହା କଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁ ଗମ୍ଭୀର କଳା ମେଘର ମତୋ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ତୁମର ତପସ୍ୟାକୁ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗ କଲ? କାହିଁକି ଏତେ ଭୟଭୀତ, ମନ ଅସ୍ଥିର?" ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ କାନର ମେଳାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇଟି ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ।