ଏହି ସମୟରେ, ବୈଶିଷ୍ଠ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋଷିମାନେ ଏକ ଗଭୀର ସନ୍ଦେହ ଉଠାଇଲେ—“ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ, ସ୍ଥିତିକାରୀ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ଆଧାର, ବିଶ୍ୱର ଉପଦେଷ୍ଟା, ସକଳ ଆନନ୍ଦର ମୂଳ, ସଚିତ୍ସ୍ଵରୂପ, ପରମାନନ୍ଦ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା? ସେ କିପରି ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କଲେ? ଆଉ, ଏହି ମହାଶକ୍ତି କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ବି ସ୍ୱାଧୀନ ହେଲେ? ସେହି ଶକ୍ତି କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କେମିତି କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେହକୁ ଆମେ ନିଜେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟିରେ ଧାରଣ କରିପାରୁନାହିଁ, ଏହାକୁ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର। ବିଷ୍ଣୁ ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପରମପ୍ରଭୁ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ପାଳନ କରନ୍ତି, ଅଲିପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେ କିପରି ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଥିବା ସ୍ଥିତିରୁ ନିର୍ଭର ହେଲେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସନ୍ଦେହ, ବିଶ୍ୱମୂଳ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଚିରେଇ ଦିଅ, ହେ ସୂତ, ତୁମେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।” ତେବେ ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତିନି ଲୋକରେ, ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳନ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବା କିଏ? ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାଋଷିମାନେ ବି ଏହାରେ ଅବାକ୍ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ନାରଦ, କପିଲ ଆଦି ମହାନ ଋଷିମାନେ ବି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ଏପରି ଗଭୀର ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ମୁଁ କ’ଣ କହିପାରିବି? ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତେ ପରମେଶ୍ୱର ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ବସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହିପରି, କିଛି ଲୋକ ମହାଦେବ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରଧାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ତାଙ୍କୁ ‘ତ୍ରୟମ୍ବକ’ ଭାବରେ ଗୀତି କରାଯାଏ, ଝଟାଧାରୀ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଅର୍ଧାଙ୍ଗ ଗୌରୀଧାରୀ ଭାବରେ। ସେ କୈଳାଶରେ ବସିଥିବା, ଧ୍ୟାନରତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ଭୂତଗଣ ସହିତ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ଦେବତା। ଏହିପରି, ବେଦବିଦ୍ ଲୋକମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ, ସଞ୍ଧ୍ୟା ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ମନାଯାଏ, ସେହି ମହାପୁରୁଷ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣଙ୍କୁ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ଅତିବିଦ୍ୱାନ ଲୋକମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଭିନ୍ନ ଧାରାରେ ବହେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମହାଋଷିମାନେ ପ୍ରଧାନ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ତିନି ପ୍ରମାଣ କଥା କହନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ ଓ ଶବ୍ଦ (ଆଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ର) । ଅନ୍ୟମାନେ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଉପମାନ ଯୋଗ କରନ୍ତି; କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ପଞ୍ଚମ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ଅର୍ଥାପତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି। ପୁରାଣରେ ସପ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଏଠି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନକୁ ସଦା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସହିତ ବିଚାର କରନ୍ତି, ଶିଷ୍ଟମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ। ପୁରାଣଗୀତି ଅନୁସାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି, ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ପାଳନର ଶକ୍ତି ଅଛି। ହରିଙ୍କ ପାଖରେ ବିନାଶର ଶକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ ଦେବାର ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷ ଓ କୂର୍ମଙ୍କ ପାଖରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ଅଛି। ସେହି ମୂଳଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ; ଅଗ୍ନିରେ ଦାହନଶକ୍ତି, ବାୟୁରେ ଗତିଶକ୍ତି ଅଛି। କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଶକ୍ତି ବିନା ଶିବ ବି ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯାହା ପାଖରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନି ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଘାସପତ୍ତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା ଶକ୍ତିହୀନ, ତାହା ନିନ୍ଦନୀୟ, କେବଳ ପଦାର୍ଥ ମାତ୍ର; ଶତ୍ରୁଜୟ, ଗତି, ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏନି। ଏହିପରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏହାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସଦା ଭଲଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି; ଏହି ଶକ୍ତି ବିନା ସେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜସିକ ଶକ୍ତି; ଏହା ବିନା ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ଶିବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାମସିକ ଶକ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ମନରେ ଧରି ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର। ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ତାହା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ; ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚରାଚର ବିଶ୍ୱର ଲୟ ହୁଏ। ବିଷ୍ଣୁ, ହର, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ—କେହି ବି ନିଜ ଶକ୍ତି ବିନା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ସେହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ଶକ୍ତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କାମନାସମ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ସଗୁଣ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେ ଅଚଳ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଅଧିପତି; ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ, ଇଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।