ବ୍ରହ୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଉଠ, ହେ ଦେବୀ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କର; ତୁମେ ଚାହିଁଲେ ମୋତେ କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଇଜଣକୁ ମାରିଦେବା, ଏହା ତୁମର ଶିଶୁ ଖେଳ ଭଳି। ନାହିଁ ହେଲେ, ହରିଙ୍କୁ ଜାଗାଇଦିଅ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏହି ଦୁଇଜଣକୁ ନିପାତ କରିପାରିବେ; କାରଣ ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ କେବଳ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।” ସୁତ ମୁନି କହିଲେ, “ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ତୁତି ପାଇଁ, ତମସିକ ଦେବୀ ହରିଙ୍କ ଶରୀରରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଛାଡି, ଯୋଗ-ନିଦ୍ରା ଦେବୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦାନବଙ୍କ ନିପାତ ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଜନାର୍ଦନଙ୍କର ଶରୀର ହଲାଇ ଆରମ୍ଭ କରିଲା, ଏହା ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।” ତାପରେ ମୁନିମାନେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହି କଥାରେ ଆମେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସନ୍ଦେହ ଦେଖୁଛୁ; ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସ୍ଥାପିତ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ର—ଏହି ତିନିଜଣ ଦେବତା ଅନନ୍ତ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ସମୟରେ ବିନାଶ କରନ୍ତି; ଏହି ତିନିଜଣ ଏଠାରେ କାରଣ। ଏକ ରୂପ ଅଛି, ତିନିଜଣ ଦେବତା: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର; ରଜସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ସହିତ ଏମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମ୍ନ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହରି ସର୍ବୋତ୍ତମ—ମାଧବ, ଆଦିଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସକ୍ଷମ। ବିଷ୍ଣୁପ୍ରଭୁ ସମାନ କ୍ଷମତା ଅନ୍ୟ କାହାରି ନାହିଁ; ତେବେ କିପରି ପ୍ରଭୁ ଯୋଗ-ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଶୟନ କରିଲେ, ଅସକ୍ତ ହେଲେ? ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି ଗଲା, ଏବଂ କିପରି ଜୀବନରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟକିଗଲା? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଆମକୁ ସତ୍ୟଭାବରେ କୁହ। ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଥିବା ଶକ୍ତି କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁପ୍ରଭୁ ଅଟକିଗଲେ? ସେ କ’ଣ, କେଉଁଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, କିପରି ସକ୍ତିଶାଳୀ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ଏହି କଥା କୁହ। ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଵାସୁଦେବ, ବିଶ୍ୱ ଶିକ୍ଷକ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ସତ୍ତ୍ୱ-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କରିଥିବା, ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିର୍ମଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପବିତ୍ର—ସେ କିପରି ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ, ନିର୍ଭର ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ? ଏହି ଆମ ପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସନ୍ଦେହ, ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ଦୂର କର, ହେ ସୁତ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ।" ସୁତ କହିଲେ, “ତିନି ଲୋକରେ, ଚଳନ୍ତି ଓ ଅଚଳ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ସନ୍ଦେହ କିଏ ଦୂର କରିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁରୁଣା ପୁତ୍ରମାନେ, ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅନ୍ଧାରିତ। ନାରଦ ଓ କପିଳ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁର୍ଗମ କଥାରେ ମୁଁ କ’ଣ କୁହିପାରିବି? ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ବାସୁଦେବ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ନମନ୍ତି। କିଛି ମହାଦେବ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରମା ମୁକୁଟ, ତ୍ରିନୟନ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ବୃଷଭ ଧ୍ୱଜକୁ ପୂଜନ୍ତି। ବେଦମାନେ ତିନ୍ନି ମୁଖ, ଜଟାଧାରୀ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଅର୍ଧାଙ୍ଗୀନୀ ଗୌରୀ ସହିତ ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମରେ ଗାଇଛନ୍ତି। କୈଳାସରେ ବାସ କରି, ଧ୍ୟାନରତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଭୂତଗଣ ସହିତ, ଡକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିଥିବା ଦେବତା। ବେଦଜ୍ଞାନୀମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ-ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ବିଭିନ୍ନ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି। ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ସେ ପରମାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅଗ୍ନିକୁ ବେଦରେ ସମସ୍ତେ ପୂଜନ୍ତି; ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ, ଓ ଭରୁଣକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଯେପରି ଅନେକ ଧାରାରେ ବହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁକୁ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତିନି ପ୍ରମାଣ ଶିଖାନ୍ତି: ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ ଓ ଶବ୍ଦ ପ୍ରମାଣ। ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରି ପ୍ରମାଣ କୁହନ୍ତି, ଉପମା ସହିତ; ଅନ୍ୟ କିଛି ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣ—ଅର୍ଥାପତି ବଢ଼ାନ୍ତି। ପୁରାଣରେ ସାତ ପ୍ରମାଣ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ। ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଶ୍ଚିତ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଥାପ୍ରକାର ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ସଦା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇବେ, ଉଦାହରଣ ସହିତ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖିଥିବା ପଥ ଅନୁସରି। ପୁରାଣରେ ଗାଇଛନ୍ତି: ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ହରି ଧାରଣଶକ୍ତି। ହରି ବିନାଶଶକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶଶକ୍ତି, ଶେଷ ଓ କୂର୍ମ ଭୂମିଧାରଣ ଶକ୍ତି। ଏହି ଆଦିଶକ୍ତି ମୂଳ ଭାବରେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିତ; ଅଗ୍ନିରେ ଦାହଶକ୍ତି, ବାୟୁରେ ଗତିଶକ୍ତି। କୁଣ୍ଡଳିନୀ ବିନା ଶିବ ମୃତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଘାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚଳ-ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ, ଶକ୍ତି ବିନା କିଛି ନିନ୍ଦନୀୟ, କେବଳ ପଦାର୍ଥ; ଶକ୍ତି ବିନା ଶତ୍ରୁ ଜୟ, ଗତି, ଭୋଜନ ତାଳିଆଯାଏ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ବିବେକ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ବିଦ୍ୱାନମାନେ ସଦା ନିରୀକ୍ଷଣ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁରେ ସତ୍ତ୍ୱିକ ଶକ୍ତି; ଏହା ବିନା ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେନି। ବ୍ରହ୍ମାରେ ରଜସିକ ଶକ୍ତି; ଏହା ବିନା ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେନି। ଶିବରେ ତମସିକ ଶକ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ କଥା ଅନୁମାନ ଓ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ପୁନ: ପୁନ: ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।