ଏକଥା ହେଉଛି, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେହି ଦୁଇଟି ପ୍ରବଳ ଦାନବ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ—ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାରେ ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆମକୁ ଏକ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ । ନତୁବା, ଏହି ପଦ୍ମ ଛାଡି ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଠିକଣାକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଉ । ଯଦି ତୁମେ ଶକ୍ତିହୀନ, ତେବେ ଏହି ଶୁଭାସନରେ ତୁମର କଣ ଅଧିକାର?” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ସ୍ଥାନ ବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ତୁମେ କାହିଁକି ଭୟଭିତ? ଦେଖ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଉ!” ଏପରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ନାୟକ, ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ—“ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଭୟ ଓ ଉତ୍ତାପରେ ଲୋତସରେ ବସି, ସେ ମନରେ ଅନେକ ବିଚାର କରିଲେ । ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଦଳି, ଦାନ, ଭେଦ, ଓ ଦଣ୍ଡ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିବାଦ ନିବାରଣ ପ୍ରକାର ଦିଗରେ ବିଚାର କରିଲେ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିବାଦ ନିବାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀ । ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଦାନବଙ୍କ ଏକାଠା ଶକ୍ତି ଏଠିକି ଜାଣିନାହିଁ; ଶକ୍ତି ଅଜଣା ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଅନୁଚିତ । ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ମଦୋନ୍ମତ ଦାନବଙ୍କୁ ଏବେ ସ୍ତୁତି କରିଦିଏ, ତେବେ ମୋ ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯିବ । ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖି, ଏମାନେ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିପାରିବେ; ଦାନ ବା ମିତ୍ରତା ଏବେ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୁଁ କିପରି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ଘଟାଇପାରିବି?” ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଆଜି ମୁଁ ଶେଷ ଶୟନରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଚତୁର୍ଭୁଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇବି; ସେ ଏହି ବିପଦ ଦୂର କରିବେ ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ପଦ୍ମରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ—ସେ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ଶକ୍ତି । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇବା ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଶୁଭ ବାଣୀରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ନାୟକ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅଚଳ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ହେ ହରି, ଦୁଃଖିତଙ୍କର ନାଥ, ବିଷ୍ଣୁ, ବାମନ, ଉଠ, ମାଧବ! ଭକ୍ତଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କର, ହୃଷୀକେଶ, ସମସ୍ତଙ୍କର ନିବାସ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ! ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅପାର ଆତ୍ମା, ବାସୁଦେବ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶକ, ଏକାଗ୍ର, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ! ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ନିଧି, ଉଠ, ଉଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର! ବିଶ୍ୱର ଧାରକ, ଵିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ, ତୁମ ଯଶ ଓ ସ୍ତୁତି ଶୁଣିବାକୁ ପବିତ୍ର, ଜଗତର ଉତ୍ସ, ନିରାକାର, ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶର କାରଣ! ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ, ରାଜା, ହତ୍ୟା ଆଶା ଓ ଅହଂକାରରେ ମଦୋନ୍ମତ, ତୁମେ ଜାଣୁନାହିଁ କିପରି ମୁଁ ଏହି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଛି? ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିବା, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ତୁମ ଶରଣ ନେଇଛି, ତେବେ ତୁମ ରକ୍ଷକ ଭୂମିକା ଅନ୍ୟଥା ହେବ ।” ଏପରି ସ୍ତୁତି ହେଲା ପରେ ମଧୁସୂଦନ ହରି ଏଉଁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଓ ବିପୁଳ ନିଦ୍ରାରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ ବିଷ୍ଣୁ କିଛି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଇଛନ୍ତି; ଯଦିଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତଥାପି ଜାଗିନାହିଁ; ଏଉଁ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ କଣ କରିବି?” ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ ଅହଂକାରରେ ମଦୋନ୍ମତ ଓ ହତ୍ୟା ଆଶାରେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ପାଖରେ ଏକା ଶରଣ ନାହିଁ । ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଏକାଗ୍ରତାରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହି ଶକ୍ତି ହିଁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଡ ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ହୋଇଛନ୍ତି ।” ଯେପରି ଜୀବ ନଥିଲେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରିପାରିନଥିବେ, ତେପରି ହରି ନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି କିଛି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ । ବହୁପରି ସ୍ତୁତି କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଦ୍ରା ଛାଡିନାହିଁ; ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି ନିଦ୍ରା ତାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନୁହେଁ—ସେ ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଅଭିଭୂତ । ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତିର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେ ତାହାର ଦାସ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି ଯୋଗନିଦ୍ରା ହରିଙ୍କର ମହିଳା ମାଲିକା । ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ନାଥ ମଧ୍ୟ ଅଭିଭୂତ—ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦିବ୍ୟା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ । ମୁଁ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶମ୍ଭୁ, ସାବିତ୍ରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଉମା—ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅଧୀନ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ହରି ମଧ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ଜନଙ୍କ ପରି ଅଶକ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ । ଆଜି ମୁଁ ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜନାର୍ଦନ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଓ ନିତ୍ୟ ବାସୁଦେବ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ । ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତି ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡରେ ବସି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଙ୍ଗରେ ବିରାଜିଥିବା ଯୋଗନିଦ୍ରାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱର କାରଣ; ଏହି କଥା ମୁଁ ବେଦର ଶବ୍ଦରୁ ଜାଣିଛି, ମାତା । ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ବିବେକ ଦେଇଛନ୍ତି, ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନିଦ୍ରାରେ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ । କିଏ ଜାଣିପାରିବ, ମାତା, ତୁମ ମାୟା ଓ ବିଚିତ୍ର କ୍ରୀଡ଼ା? ମୁଁ ଅଭିଭୂତ ହେଇଛି, ଏହି ହରି ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ । ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ମନରେ ବିରାଜ କରୁଛ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନେକ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଅଗ୍ରହ୍ୟ । ଦେବୀ, ସାଂଖ୍ୟମାନେ ପୁରୁଷ ଓ ତୁମକୁ ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ କହନ୍ତି, ଚେତନାଶୂନ୍ୟ; ତଥାପି ତୁମେ ଏହି ଜଗତର କର୍ତ୍ତା । ତୁମେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଚେତନ ଜଗତର ନିବାସ ତୁମେ ଏବେ ସ୍ଥାପନ କରିଛ । ତୁମେ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ନାଟକ ଅନେକ ଭାବରେ କରୁଛ; କିଏ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାୟ ଜାଣିପାରିବ? ଋଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ସନ୍ଧ୍ୟା ଭାବରେ ତୁମେ ଗୁଣମୟ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଭବାନୀ । ତୁମେ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି, ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି; ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ସଦା ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଶ୍ରୀ, ଦେବୀ ।