ସୁତ ମୁନି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—ମହିଳାମାନେର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ମିଥ୍ୟା, ଅସାବଧାନତା, ଚାଳାକି, ଅବିବେକ, ଅତି ଲୋଭ, ଅପବିତ୍ରତା ଓ କ୍ରୂରତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ମୁଁ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ସହିତ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରିବି; ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଲବଣ ଓସାନରେ ଅତିତ ହୋଇଥିଲା। ଦେବତାମାନେ, ଏହା ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ମହା କାରଣ ଅଛି; ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ହୟଗ୍ରୀବ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାନବ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧାରୀ, ଯିଏ ସରସ୍ବତୀ ନଦୀ ତୀରେ ଦୂର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ମୋର ଏକ ଅକ୍ଷରୀୟ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ, ନିୟମିତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏନ୍ତ୍ରାଣ୍ଡ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲେ। ସେ ମୋତେ କଳାଶକ୍ତି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ ରେ ଶୋଭିତ, ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାପରେ ମୁଁ କଳା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନରେ ଯେପରି ଦେଖିଥିଲେ, ସେପରି ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲି। ଏକ ସିଂହ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କୃପାଭାରିତ କଥା କହିଲି—"ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ମୁଁ ବର ଦେଇବି।" ଦେବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ହୟଗ୍ରୀବ ଦାନବ ପ୍ରେମ ଭରା ହୃଦୟରେ ବୃତ୍ତିପରିକ୍ରମା କରି, ପ୍ରଣାମ କରିଲେ। ମୋର ରୂପ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଭକ୍ତିରେ ଫୁଲିଉଠିଲା, ଆନନ୍ଦ ଲୁହାରେ ଭରିଗଲା, ଏ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରା ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କଲେ— "ମହାମାୟା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଏବଂ ଲୟ କରନ୍ତି; ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ଦୟା କରି, ଇଛା ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଶୁଭା। ମାଟି, ପାଣି, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶର କାରଣ ତୁମେ; ଗନ୍ଧର୍ବମାନେର ରୂପ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶବ୍ଦର କାରଣ ମଧ୍ୟ ତୁମେ। ନାକ, ଜିହ୍ବା, ଚକ୍ଷୁ, ଚର୍ମ, କଣ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରିୟାଙ୍ଗ, ମହାଦେବୀ, ସବୁ ତୁମଠୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।" ଦେବୀ କହିଲେ—"ତୁମେ କିଏ ବର ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ।" ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ—"ମାତା, ମୋତେ ମୃତ୍ୟୁ ନ ଆସୁ; ମୁଁ ଅମର, ଯୋଗୀ ଓ ଦେବ-ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଅଜୟ୍ୟ ହେଇ ରହିବି।" ଦେବୀ କହିଲେ—"ଯେଉଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହି ଜଗତର ନିୟମ ଏହିପରି, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ, ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଆଉ ଏକ ବର ଚୟନ କର, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି।" ହୟଗ୍ରୀବ କହିଲେ—"ମା, ମୋର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ 'ହୟଗ୍ରୀବ' ନାମକ ଜଣେ ଠାରୁ ଆସୁ, ଆଉ କାହାରୁ ନୁହେଁ। ଏହି ଇଛା ପୂରଣ କର।" ଦେବୀ କହିଲେ—"ଘରକୁ ଯାଅ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଚାହିଲା ପରି ରାଜ୍ୟ କର। 'ହୟଗ୍ରୀବ' ଛଡ଼ା ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ନ ଆସିବ।" ସେ ବର ଦେଇ, ଦେବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ହୟଗ୍ରୀବ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ସବୁ ରୂପରେ ଋଷିମାନେ ଓ ବେଦମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡନ କରେ; ଏ ତିନି ଲୋକରେ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହତ କରିପାରିବା କେହି ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ଶୋଭାଦ୍ୟ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଟ୍ୱଷ୍ଟା ନିଅ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ସହିତ ଯୋଗ କର। ତାପରେ ଶୁଭ ହୟଗ୍ରୀବ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ମଙ୍ଗଳକାମନାରେ ଏହି କ୍ରୂର ଦାନବକୁ ବଧ କରିବେ। ସୁତ ମୁନି କହିଲେ—ଏପରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶର୍ବାଣୀ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ଦିବ୍ୟ କୁଶଳକର ଟ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର—ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ସହିତ ଯୋଗ କର। ହୟଗ୍ରୀବ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ।" ସୁତ କହିଲେ—ଦେବତାମାନେଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଟ୍ୱଷ୍ଟା ବଡ଼ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ତରୁଆରି ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ମୁଣ୍ଡ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଯୋଡ଼ାଗଲା; ମହାମାୟାଙ୍କର କୃପାରେ ହରି ହୟଗ୍ରୀବ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଅହଂକାରରେ ମଦିର ଦାନବ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳପୂର୍ବକ ବଧ ହେଲେ। ଏହି ଶୁଭ କଥା ଯେଉଁ ଲୋକେ ପୃଥିବୀରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ମହାମାୟାଙ୍କର ଏହି କଥା ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶ କରେ; ଏହା ଯେଉଁ ଲୋକେ ପଠନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଲଭ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିବରଣ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୃଦୁ, ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲା, ଶୌରିଙ୍କର ମହା ସାଗର ଯୁଦ୍ଧ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ସହିତ ପଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା। "ଏହି ଦୁଇ ଦାନବ କିପରି ଏକାଟି ସାଗରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ? ଏହି ଦୁଇ ଅସୁର କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ହରିଙ୍କରେ କିପରି ବଧ ହେଲେ? ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ। "ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ତୁମେ କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଏହି ସମ୍ମିଳନ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଆମେ ମିଶିଛୁ। "ଅବିବେକୀ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ ବିଷ ପେଇବାଠୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟ; ଜ୍ଞାନୀ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ ଅମୃତ ରସ ପରି ସ୍ମରଣୀୟ। "ସମସ୍ତ ପଶୁ ଜୀବନ, ଖାଇବା, ପ୍ରସ୍ରବଣ କରନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ଯୌନ ଆନନ୍ଦ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ବିଚାର ନାହିଁ, ବିବେକ ନାହିଁ, ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ—ଶ୍ରବଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନୁଶ୍ରଧା ନାହିଁ—ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ପରି ଜାଣ। "କିଛି ପଶୁ, ହରିଣା ଆଦି, ଶ୍ରବଣ ଆନନ୍ଦ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନାଗମାନେ, କଣ ନଥିବାରୁ, ଶବ୍ଦ ଆନନ୍ଦ ରହିତ।" "ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଶୁଭ ମନାଯାଇଛି; ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଜ୍ଞାନ, ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ମନର ଆନନ୍ଦ ଆସେ।" "ଶ୍ରବଣ ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।" ଏପରି ଦେବୀଙ୍କର ମହାମାୟା ଉପାଖ୍ୟାନ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇ, ଋଷିମାନେ ଆଗକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ମଧୁ-କୈଟଭ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ।