ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ତୁମର ଅଂଶ ପାଇବା; ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ। ଏହି ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଆମର କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଜାଗ୍ରତ କର।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କହିବା ସହ, “ଯଜ୍ଞର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ହବିର ଆହୁତିରୁ ତୁମର ଅଂଶ ପଡିବ; ଏହାକୁ ତୁମେ ତୁମର ଅଂଶ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର କାମ କର।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଦିମିର ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଧନୁର ଟିପ୍ ଭାଗ ଖାଇଦେଲେ, ଫଳରୁ ଧନୁର ତାର ଛୁଟିଗଲା। ଧନୁର ତାର ଛୁଟିବା ସମୟରେ ଟିପ୍ ଭାଗ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯାହାରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇ ପଡିଲେ। ଏହି ଅସାଧାରଣ ଘଟଣାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କମ୍ପିଗଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହେଲା, ସମୁଦ୍ର ବିକଳ ହେଲା, ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟରେ ତରସିଗଲେ। ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ ଉଠିଗଲା, ଉଲ୍କାପାତ ହେଲା, ଦୁର୍ଯୋଗର ଭୟଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା। ଦିଗ୍ମାନେ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ଅନିଶ୍ଚିତ ହୋଇ, “ଏହି ଦିନ କଣ ହେବ?” ବିଚାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ଭୟ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତା ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଯାହା କଣ୍ଠା ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, କେଉଁଠି ହେବା ଅନ୍ୟେଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଅନ୍ଧାରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ହେଇ ଦେଖିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶିର ବିହୀନ ଦେହ ଅତି ଅଜବ ଦେଖାଯାଉଛି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, ଚିନ୍ତାର ସାଗରରେ ଡୁବିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ ହେଉ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। “ହଏ, ପ୍ରଭୁ! ଏହି କଣ ହେଲା? ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଅମାନବିକ—ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଦୁଃଖଦ ଘଟଣା, ଚିରଯୁବନ ଦେବତାମାନେର ଦେବତା!” “କେଉଁ ମାୟାରେ, ମହାଦେବ, ଆଜି ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ନିଆଯାଇଛି? ତୁମେ ସଦା ଅଖଣ୍ଡ, ଅଭିନ୍ନ, ଅଜ୍ଵଳ। ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେବତାମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବେ; ଆମେ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲପାଇଲୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଆମେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛୁ?” “ଏହି ବିଘ୍ନ ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଦେମନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇନାହିଁ; ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଏହି କାରଣ ହୋଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, କାହାର ଦୋଷ ଏହି?” “ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଶକ୍ତ—ଆମେ କଣ କରିବା, କେଉଁଠି ଯିବା? ଦେବତାମାନେର ପ୍ରଭୁ, ଭ୍ରମିତ ମନ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଶରଣ ନାହିଁ।” “ଏହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ ମାୟା ନୁହେଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଜି ଆପଣଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଛି, ମାୟାର ପ୍ରଭୁ, ଜଗତ୍ର ଶିକ୍ଷକ।” ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତି, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, କାନ୍ଦିବାର କଣ ଉପଯୋଗ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିଛି ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର।” “ଦେବତାମାନେର ପ୍ରଭୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସମାନ; ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଫଳ ସଦା ଭାଗ୍ୟରୁ ଆସେ।” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି; ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅପରାପ୍ତ, ନିର୍ଥକ। ଦେବତାମାନେର ଆଖି ଆଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇଗଲା।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଯାହା କାଳ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡିବ, ଭଲ କି ମନ୍ଦ; କିଏ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ?” “ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ଦେହ ଥିବା ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବି; ପୂର୍ବରୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଶିବ ଦ୍ୱାରା କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲା।” “ଏହିପରି, ଲିଙ୍ଗର ପତନ ମହାଦେବଙ୍କର ଶାପରେ ହୋଇଥିଲା; ଏବେ ହରିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଲବଣ ଶମୁଦ୍ରରେ ପଡିଯାଇଛି।” “ହଜାର ଭାଗର ବିଭାଜନ, ଶଚୀଙ୍କର ପତିର ଦୁଃଖ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତନ, ଏବଂ ମନସା ସରୋବରରେ ବାସ—ଏସବୁ ଘଟିଛି।” “ଏସବୁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥିବା; କିଏ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ? ଏହି ଜଗତରେ, ଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଦୁଃଖ ବିସ୍ରଜନ କରିବା ଉଚିତ।” “ମହାମାୟା, ଚିରଯୁବନ ଜ୍ଞାନ ଦେବୀର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ; ସେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରକୃତି, ଆମର କାମ ସାଧନ କରିବେ।” “ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଧାରକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ, ତିନି ଲୋକ ସହ ସଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ ଭରିଯାଇଛି।” ସୂତ କହିଲେ, ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବେଦମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେହରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେର କାମ ସାଧନ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ସମସ୍ତେ ଚିରଯୁବନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେବୀ, ଗୁପ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ମହାମାୟା, ସମସ୍ତ କାମ ସାଧନ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବେଦମାନେ, ଅତି ଶୋଭାମୟ, ତାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ମହାମାୟାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଷ୍ଟୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବେଦମାନେ କହିଲେ, “ପ୍ରଣାମ ଆପଣଙ୍କୁ, ମହାମାୟା, ଶୁଭା, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ; ନିର୍ଗୁଣା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶାସକ, ମାତା, ଶଙ୍କରଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା।” “ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭୂମି, ଜୀବମାନେର ଜୀବନ; ଆପଣ ବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରୀ, ଶୋଭା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶାନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ଦୃଢତା, ଓ ସ୍ମୃତି।” “ଆପଣ ଉଦ୍ଗୀଥର ଅର୍ଧ ଅକ୍ଷର, ଗାୟତ୍ରୀ, ଓ ଶୁଭ ଉଚ୍ଚାରଣ; ଆପଣ ଜୟ, ସଫଳତା, ଧାରକ, ଲଜ୍ଜା, ଖ୍ୟାତି, ଆଶା, ଦୟା।” “ମାତା, ତିନି ଲୋକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରତି ଦକ୍ଷ, ଦୟାର ରସରେ ଭରିଥିବା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା, ଜ୍ଞାନ, ଶୁଭ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶବ୍ଦର ମୂଳରେ ଦକ୍ଷ, ଭୟର ନାଶକ।” “ବ୍ରହ୍ମା, ହର, ଶୌରି, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ବାଣୀର ନାୟକ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଲୋକର ଶାସକମାନେ—ଏମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏମାନେ ପ୍ରାଥମିକ ନୁହେଁ, କାରଣ ଆପଣ ସଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା।