ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିବାବେଳେ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହେଇଯାଇଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଗଣ, ଏହି ସମୟରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିଦ୍ରା କିପରି ଭଙ୍ଗ କରାଯିବ, ଏହି ଉପାୟ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।” ଏହାପରେ ଶମ୍ଭୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, ତଥାପି ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ।” ତାପରି ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଗୋଧିକା (ତିମି) ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଲ ଉପରେ ଭରି ଥିବା ଧନୁର ଚୁଡ଼ାଟି କୁ ଖାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିବା ହେଲା । ଧନୁର ଚୁଡ଼ାଟି ଖାଇ ଦେଲେ, ଧନୁ ତଳକୁ ଯିବା ଫଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେବ । ଏହାପରେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ । ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ତିମିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ । ତିମି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲା, “ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ଜଗତ ଗୁରୁଙ୍କର ନିଦ୍ରା କିପରି ଭଙ୍ଗ କରିବି?” ତିମି ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲା ଯେ, ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, କଥା ବିଚ୍ଛେଦ, ପ୍ରେମୀ ଦମ୍ପତିଙ୍କର ବିଚ୍ଛେଦ, ମା ଓ ଶିଶୁଙ୍କର ବିଭାଜନ — ଏସବୁ ଦୁଷ୍କର୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ଅପରାଧ ଅଟେ । “ତେଣୁ, ମୁଁ କିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶୁଭ ହାନି କରିବି? ମୁଁ ଖାଇଲେ କ’ଣ ଫଳ ମିଳିବ, ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିବି?” ତିମି ଏହି ଦୁନିଆ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପାପ କରେ ବୋଲି ଦେଖି, “ମୁଁ ମୋ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି ଏବଂ ଖାଇବି।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହାପରେ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞରେ ତୁମକୁ ତୁମ ଅଂଶ ଦେବାଯିବ — ମୋ କଥା ଶୁଣ। ତୁମେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଶୀଘ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗାଇଦିଅ।” ଯଜ୍ଞର ପାଶରେ, ହୋମର ଅଂଶ ତୁମ ପାଇଁ ପଡ଼ିବ, ଏହାକୁ ତୁମ ଅଂଶ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର। ସୂତ କହିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତିମି ତୁରନ୍ତ ଧନୁର ଚୁଡ଼ାଟି ଖାଇଦେଲା । ତାହା ଖାଇବା ସହିତ ଧନୁର ତାର ଖୋଲିଗଲା । ଧନୁର ତାର ଖୋଲିଯିବା ସହିତ ଚୁଡ଼ାଟି ଉପରକୁ ଲାଘିଗଲା, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇପଡ଼ିଲେ । ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପ୍ରେ ଉପ୍ରେ କମ୍ପନ ହେଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା, ଜଳଚର ଭୟଭୀତ ହେଇଯିଲେ । ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ କମ୍ପିଲେ, ଉଲ୍କାପାତ ହେଲା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା । ଦିଗ୍ବାଗ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯିଲା, ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦିନର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖି ଭୟରେ ଅନ୍ଧାର ହେଇଯିଲେ । ଏହି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଦେବତାମାନେ ଡୁବିଯିବାବେଳେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ, ଯାହା କଣ୍ଠ ଓ ମୁକୁଟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, କେଉଁଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିଲା । ମହା ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହ ଦେଖାଗଲା । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ, ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲିନ ହେଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦୁଃଖରେ ତଳିଗଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ! ଏହି କ’ଣ ଘଟିଲା? ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅମାନବିକ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ, ହେ ନିତ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ!” “କେଉଁ ମାୟାରେ ଆପଣଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆଜି ନିଯାଇଛି? ଆପଣ ସଦା ଅଖଣ୍ଡ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଅଗ୍ନିତ।” “ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେବତାମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବେ । ଆମର କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଅଛି, ଯେ ଆମେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଛୁ?” “ଏହି ବିପଦ ତ ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଏହା କରିଛନ୍ତି । ହେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ନାଥ, ଏହି ଦୋଷ କାହାର?” “ଦେବତାମାନେ ଅସମର୍ଥ — ଆମେ କ’ଣ କରିପାରିବା, କେଉଁଠି ଯିବା? ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ଧାର ମନ ଭଳି ଶରଣ ନାହିଁ।” “ଏହି ମାୟା ନ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ନ ରାଜସିକ, ନ ତାମସିକ; ଆପଣଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଆଜି ଛେଡ଼ାଯିବା ଏହି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ହେ ମାୟାର ନାଥ, ଜଗତ ଗୁରୁ।” ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ବୃହସ୍ପତି, ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବଗଣ, କାନ୍ଦିଲେ କ’ଣ ଲାଭ? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କିଛି ଉପାୟ ଖୋଜିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଯାହା ଆମ ଜ୍ଞାନର ସୀମାରେ ଅଛି।” “ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସମାନ; ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଫଳ ସଦା ଭାଗ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।” ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଦେଖୁଛି; ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅର୍ଥହୀନ, ଦେବତାମାନେ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଛେଡ଼ାଯିବା ଦେଖିଲେ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଯାହା କାଳ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଭଲ କି ମନ୍ଦ; କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ?” “ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଦେହ ଥିଲେ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା ଅନୁଭବ ହେବ, ଯେପରି, ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାଳର ଶକ୍ତିରେ ଛେଡ଼ାଯିଥିଲା।” “ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ ପତନ ମହାଦେବଙ୍କର ଶାପରେ ହେଇଥିଲା; ଏବେ ହରିଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଲବଣ ଶମୁଦ୍ରରେ ପତିଗଲା।” “ହଜାର ଭାଗର ଭାଗ, ଶଚୀଙ୍କ ନାଥଙ୍କର ଦୁଃଖ, ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତନ, ମାନସ ସରୋବରରେ ଅବସ୍ଥା — ଏସବୁ ଘଟିଥିଲା।” “ଏହି ଦୁନିଆରେ କିଏ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ? ତେଣୁ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଦେବଗଣ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅ।” “ମହାମାୟା, ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ; ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ଗୁଣ ପ୍ରକୃତି, ଆମ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବେ।” “ସେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନ, ବିଶ୍ୱର ନିର୍ବାହକ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କର ମା; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ, ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳ ଭାଗ ଭରି ରହିଛି।” ସୂତ କହିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ କୁ କଥା କହି, ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ବେଦମାନେ କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ।