ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଯାହାଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେଇ ସବୁଦେବଙ୍କ ଦେବ, ସୃଷ୍ଟିର କାରଣ, ଯିଁଠି ସମସ୍ତ କାରଣର ମୂଳ କାରଣ, ସେଠିକୁ ଏବଂ ସେଠିକୁ ବେଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କିପରି ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଛିଣ୍ଡାଯିଗଲା? ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କିପରି ଘଟିଲା, ଆମକୁ କହ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ। ସୂତଜୀ କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଆସି ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେବଙ୍କ ଦେବ, ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କଥା କହିବି। ଏକ ସମୟରେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ଶାଶ୍ୱତ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ ଦେହରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଭଗବାନ୍ ଏକ ପଦ୍ମାସନ ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କ ଧନୁକୁ ଗାଳା ନିକଟରେ ରଖି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ବସିଲେ। ଧନୁର ଶିରା ମୁଣ୍ଡକୁ ଭାର ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଏଉଁପରି ଶୋଇଯାଇ, ଶ୍ରାନ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଉଥିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ସହିତ, ଏକ ବିଶେଷ ବଳି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯାହାଁ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ, ଯଜ୍ଞର ନାୟକ, ବସିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ। କିନ୍ତୁ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଜାଣିଲେ କେଉଁଠି ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ, ଅନନ୍ୟ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଚେତନ ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଶୋଇ ଅଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସେଇ ଜଗତ୍ନାଥ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତାମାନେ, ଏହି ନିଦ୍ରା କିପରି ଭଙ୍ଗ କରାଯିବ? ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ବିଷୟରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।” ତେବେ ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: “ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ବଳି କାମ ସମ୍ପାଦନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ହେ ଦେବତାମାନେ।” ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏକ ଉକ୍ତି କଲେ—ସେ ଏକ ଉକୁନି (ଦିଘି) ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଧନୁର ଶିରାକୁ ଭୁଉପୃଷ୍ଠରେ ଖାଇଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଗଲା। ଯେତେବେଳେ ଶିରା ଭାଗ ଖାଇଯିବ, ଧନୁ ତଳକୁ ଝୁଲିଯିବ, ତେବେ ଦେବତାମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ନିଦ୍ରାରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭିବେ। ଏହି କାମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସଫଳ ହେବ, ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଆମର୍ ଦେବତା ଉକୁନିକୁ କଥା କହିଲେ। ଉକୁନି ପଚାରିଲା: “ମହାଦେବଙ୍କ ନିଦ୍ରା କିପରି ଭଙ୍ଗ କରିବି? ଏହି କାମ କଲେ କ’ଣ ପାପ ହେବନି?” ଉକୁନି କହିଲା: “ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, କାହାରୋ କଥା ଅବରୋଧ, ପ୍ରେମ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ, ଓ ମା-ଶିଶୁ ବିୟୋଗ—ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧ ସମାନ ପାପ। ତେବେ ମୁଁ ଏହି ପାପ କାହିଁକି କରିବି? ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଫଳ ମିଳିବ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ତୁମକୁ ବଳିରେ ତୁମ ଅଂଶ ଦିଆଯିବ, ତୁମେ ଏହି କାମ କର, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଗାଇଦେ।” ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିବା ପରେ, ଉକୁନି ଧନୁର ଶିରା ଭାଗ ଖାଇଦେଲା। ଧନୁର ତାର ଛୁଟିଗଲା, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ହେଲା। ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପ୍ରେ କମ୍ପନ ଆସିଗଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍କଳିତ ହେଲା, ଜଳଚର ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ ହିଳିଗଲା, ଉଲ୍କାପାତ ହେଲା, ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା। ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆତଙ୍କ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ। ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମୁକୁଟ ଶୋଭିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କେଉଁଠି ଯାଇଲା କେହି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ—ସେ ଶରୀର ମୁଣ୍ଡହୀନ ହୋଇଯିଲା। ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମହାଭୟଙ୍କର ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଶରୀର ଦେଖିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅଚମ୍ଭିତ ହେଲେ, ଶୋକ ଓ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏବଂ କାନ୍ଦି ପଡ଼ିଲେ: “ହା ପ୍ରଭୁ! ଏହି କ’ଣ ହେଲା? ଏହି ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା, ଦେବତାମାନେ ସବୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅପମାନ ଓ ବିପଦ! ଆଜି ତୁମ ମୁଣ୍ଡ କିଏ ନେଇଗଲା? ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ, ଅଭେଦ୍ୟ, ଅଜର, ଅମର। ତୁମେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଦେବତାମାନେ କେମିତି ବଞ୍ଚିବେ? ଆମେ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ହିଁ ଦୁଃଖ କରୁଛୁ, ଏହି କି ଆମର ପ୍ରେମ? ଏହି ବିପଦ ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ସେହି ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଘଟାଇଛନ୍ତି। ଏହା କାହାର ଦୋଷ? ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅଶକ୍ତ, କ’ଣ କରିବା? କେଉଁଠି ଯିବା? ଆମ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ। ଏହି ମାୟା ସତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ କିଛି ନୁହେଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଛିଣ୍ଡାଯିଛି। ଏହିପରି ଦେଖି, ଶିବଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରିହସ୍ପତି ଦେବ ଏମିତି କହିଲେ: “ହେ ଶୁଭ ଦେବତାମାନେ, କାନ୍ଦିବାର କ’ଣ ଉପକାର? ନିଶ୍ଚିତ କିଛି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଦରକାର। ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦୁହିଁ ସମାନ, କିଛି ଉପାୟ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ଫଳ ସଦା ଭାଗ୍ୟରୁ ମିଳେ।” ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନେ କରେ, ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅକାର୍ଯ୍ୟକାରୀ। ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଛିଣ୍ଡାଯିବା, ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଅପରିହାର୍ୟ ଚିହ୍ନ।