ଏକ ଦିନ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ ତାକୁ ଛାଡି ପ୍ରଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଗରୁଡ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ। ତେଣୁ, ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଛାଡି ମାଛ ଦିଆଁ ଆଦି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଯିବା କଥା କିପରି? ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିଜର ନିର୍ଭରତା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—“ଏକ ସମୟରେ, ମୋର ଧନୁର ତାର ଫସିଯିବାରୁ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଆଗକୁ ଝରିଯାଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶଳୀ କୁ ନେଇ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ମୋର ମୁଣ୍ଡକୁ ପୁନଃ ଯୋଡିଦେଇଥିଲ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ‘ହୟାନନ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଘୋଡ଼ାମୁଖୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ତୁମେ ଜଣା, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଉପହାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଯଦି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେଉଥିଲି, ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କିପରି ହେଉଥିଲା?” “ତେଣୁ, ମୁଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ; ସଦା ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅଧୀନ ଅଛି। ମୁଁ ତା ଶକ୍ତିକୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରେ। ହେ କମଳାସନ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନି।” ନାରଦ କହିଲେ—“ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ତୁମକୁ କହୁଛି—ଏହି ଲୋକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ତୁମ ହୃଦୟର କମଳରେ ଦେବୀଙ୍କ କମଳ ପାଦ ଉପାସନା କର। ଦେବୀ ତୁମେ ଯାହା ଚାହିବ, ଦେଇବେ।” ସୂତ କହିଲେ—“ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀର ପୁତ୍ର, ଦେବୀଙ୍କ କମଳ ପାଦରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଇ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।” ତାପରେ ମୁନିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାରର କଥା କୁହ। ହେ ସୂତ, ତୁମେ କହିଥିବା ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ, ଜଗତକୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଦେଇଛି। କିପରି ମାଧବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା? ତାହାରୁ ହୟଗ୍ରୀବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନାର୍ଦନ। ଏହି ଦେବତାକୁ ବେଦମାନେ ମହିମା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯାହାଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏହି ଆଦିଦେବ, ଜଗତନାଥ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। କିପରି ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କଟିଗଲା? ଏହା ଖୁବ ଭଲ ଭାବରେ କୁହ।” ସୂତ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଏହି ଦେବତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏକ ସମୟ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ନିତ୍ୟ ଦେବତା ଜନାର୍ଦନ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଇଗଲେ। ସେ, ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ଧନୁ ତାର ଧାରଣ କରି, ଧନୁକୁ ଗଳାରେ ରଖି, ଭୂମିରେ ଏକ କମଳାସନ ତିଆରି କରି ବସିଗଲେ। ଧନୁର ଟିପ୍ ଉପରେ ଭାର ଦେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଘୁମିଗଲେ; କ୍ଳାନ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେଇଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହେଇ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ। ସମସ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଜନାର୍ଦନ, ଯଜ୍ଞର ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ। କିନ୍ତୁ, ସେଠି ବିଷ୍ଣୁକୁ ନ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥିତି ଜାଣିଲେ, ଏବଂ ସେଉଁଠି ଗଲେ। ସେଉଁଠି ଦେଖିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ତଳି, ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଉଭା ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର ସହିତ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ, ଜଗତନାଥ ଘୁମି ଅଛନ୍ତି, ତାହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଏବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“କଣ କରିବା ଉଚିତ? ସମସ୍ତେ ଭଲ ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତୁ, କିପରି ଏହି ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାଯାଏ?” ତାପରେ ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—“ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞର କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ।” ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦିବ୍ୟ ପିଲାପୋକା (ତିମି) ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏହି ପିଲାପୋକା ଧନୁର ଟିପ୍ ଭାଗ ଭୂମିରେ ଯାହା ଥିଲା, ଖାଇବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଟିପ୍ ଖାଇଦେଲେ, ଧନୁ ତଳି ଯିବା, ତାହାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଏହାରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ପିଲାପୋକାକୁ ଏହି କାମ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ପିଲାପୋକା ପ୍ରଶ୍ନ କଲା—“କିପରି ଜଗତ ଗୁରୁ ଦେବତାଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବି?” ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, କଥା ଭଙ୍ଗ, ଦମ୍ପତି ଭଙ୍ଗ, ମାଁ-ଶିଶୁ ଭଙ୍ଗ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ। “କିପରି ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ଖୁସି ହରାଇବି? କି ପ୍ରଫଳ ମିଳିବ?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ତୁମର ଅଂଶ ନିବା; ଏହି କାମ କର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଜାଗାଇଦେ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପିଲାପୋକା ତୁରନ୍ତ ଧନୁର ଟିପ୍ ଖାଇଦେଲା, ଧନୁର ତାର ଖୁଲିଗଲା। ଧନୁର ତାର ଖୁଲିବା ସହିତ, ଟିପ୍ ଉପରକୁ ଝଟକିଗଲା, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଦେବତା ଭୟଭିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓଲିଗଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ସାଗର ତରଙ୍ଗିତ ହେଲା, ଜଳଜନ୍ତୁ ଭୟଭିତ ହେଲେ। ଭୟଙ୍କର ପବନ ବହିଲା, ପାହାଡ଼ କମ୍ପିଗଲା, ଉଲ୍କାପାତ ହେଲା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା। ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଅପରିମିତ ଭୟଙ୍କର ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ଦେବତା ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯିଲେ—ଏହି ଦିନ କଣ ହେବ? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମୁକୁଟ ସହିତ, କୋଉଁଠି ହେବାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧାରରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ଶାନ୍ତ ରହି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ, ଅତି ଅଜବ ଦେଖାଉଥିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ବିଲିନ ହେଇ, ଦେବତାମାନେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲେ।