ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ତାଙ୍କ (ଶକ୍ତି) ବିନା ତୁମେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ ନାହାଁ, ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଶଂକର ନାଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଛୁ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉଭୟରେ। ଏହାର ଉଦାହରଣ ଶୁଣ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ। ମୁଁ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୋଇ ରହେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର। ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ, ସମୟ ଆସିଲେ ମୁଁ ଉଠେ। ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ତପସ୍ୟା କରେ। କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଚରଣ କରେ, କେବେ କେବେ ଦାୟିତ୍ୟମାନେ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେହ ଭଞ୍ଜିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭିତ ହୁଏ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ନିଜେ ଦେଖିଛ, ବହୁ ପୂର୍ବେ ଏକ ମାତ୍ର ସାମୁଦ୍ରିକ ଜଳରେ ମୁଁ ପଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି। ସେଇ ଦୁଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ, କାନ ମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଥିଲେ, ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ସେମାନେ ବିନଶିଗଲେ। ସେ ସମୟରେ ତୁମେ କି ମୂଳ କାରଣ ଜାଣୁନଥିଲ? ଏତେ ଭଲ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ ଏଠି ଶକ୍ତିର ରୂପ ବିଷୟରେ ପୁନିପୁନି କାହିଁକି ପଚାରୁଛ? ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କେବେ କମ୍ବଳି, କେବେ ବରାହ, କେବେ ସିଂହ, କେବେ ବାମନ ଭାବରେ ପୃଥିବୀରେ ଚରଣ କରେ। କେହି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବରାହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇନଥିଲି। ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଛାଡି ମାଛ ଭଳି ଅଧମ ଜନ୍ମ କେହି ନେବ କି? ମୁଁ ଗରୁଡ ରଥରେ ବସି ମହାଯୁଦ୍ଧ କରେ। ଏହି ସବୁ ମୋର ସ୍ୱାଧୀନତା ନୁହେଁ, ଏହି ସବୁ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ। ହେ ଅଜନ୍ମା, ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଘଟିଥିଲା—ମୋ ବାଣ ଧାରଣ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗଳା ପାଖରେ ଛଡ଼ି ରହିଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା। ସେବେ ତୁମେ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ନେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶଳୀ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଯୋଡ଼ିଦେଲା। ଏହିପରି ମୁଁ ହୟାନନା (ଘୋଡ଼ାମୁଣ୍ଡିଆ) ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲି। ଏହା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମଜାକ କରନ୍ତି। ଯଦି ମୁଁ ନିଜେ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଉଥାନ୍ତି, ଏପରି କିପରି ହେଉଥାନ୍ତା? ଏହିପରି, ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ; ସଦା ଶକ୍ତିଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଛି। ମୁଁ ସଦା ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ମୁଁ ଜାଣିନି। ଏଭଳି ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, “ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କହାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ଦେବୀଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜା କର। ଦେବୀ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ତାହା ଦେଇଦେବେ।” ସୂତ କହିଲେ, “ଏଭଳି ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ଦେବୀଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ। ଏବେ ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାରର କଥା। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, ଆମ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ୟର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ। ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ, ଏହା ଏକ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ୟ, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ କରେ। କିପରି ମାଧବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତାହାରୁ ହୟଗ୍ରୀବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ? ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା? ଆମେ ସବୁ ଖୁବ ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।” ସୂତ କହିଲେ, “ଆଗପଛରୁ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ଅପରିମିତ ତେଜ଼ର ମାଲିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା। ଏକଥା ସମୟରେ, ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପରେ, ଶାଶ୍ୱତ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ। ସେଠି, ଭୂମିରେ ଏକ ପଦ୍ମାସନ ତିଆରି କରି, ଧନୁଷ ତଣା ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଗଳା ପାଖରେ ରଖି ବସିଗଲେ। ଧନୁଷର ଟିପ୍ ପୃଥିବୀରେ ରଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି ଶ୍ରୀହରି ଘୁମିଗଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ସହିତ, ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣିଲେ ଯେ, ଭଗବାନ୍ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ ନିଦ୍ରାରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଭାବନ୍ତୁ, କିପରି ଏହି ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରାଯିବ?” ତେବେ ଶିବ କହିଲେ, “ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।” ତା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦେବତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏକ ଉଳଟି (ଦାନାପୋକ) ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଧନୁଷର ଟିପ୍ ଖାଇଦେବ। ଟିପ୍ ଖାଇଲେ, ଧନୁଷ ତଳକୁ ଝରିପଡ଼ିବ, ତେବେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେବ। ଏଭଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଭଗବାନ୍ ଦେବତା ଉଲଟିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଉଲଟି ପଚାରିଲା, “କିପରି ଦେବତାଙ୍କ ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ କରିବି? ଏହା ମହାପାପ—ନିଦ୍ରା ଭଙ୍ଗ, କଥା ରୋକ, ଦମ୍ପତି ବିଚ୍ଛେଦ, ମା-ଶିଶୁ ବିଭାଜନ—ଏସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ। ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଦେବତାଙ୍କ ସୁଖ ହରିବି? ମୋ ପାଇଁ କଣ ଫଳ ମିଳିବ? ତଥାପି, ସମସ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ପାପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଏବଂ ଧନୁଷ ଟିପ୍ ଖାଇଦେବି।” ଏହିପରି ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାର ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।