ବ୍ରହ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି କହିଲେ, “ମୁଁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟା, ତୁମ ନାଭିରେ ଥିବା ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ତେଣୁ ତୁମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛନ୍ତି? ଏହି ତୁମେ କହ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ କିଏ ସେଇ ଦେବତା?” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେ, ହେ ଜଗତ୍ପତି, ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୂଳ ଓ କାରଣ। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାର – ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ତୁମେ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ହରା ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଏହାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସବୁବେଳେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି, ପବନ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ବହେ, ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ବର୍ଷା ହୁଏ – ସବୁ ତୁମ ଆଦେଶରେ, ହେ ପ୍ରଭୁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ତୁମଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଦେବତାକୁ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହ, କାରଣ ମହାପୁରୁଷମାନେ କିଛି ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ ହରି କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଦେବତା, ଅସୁର, ମାନବ – ସମସ୍ତେ ଆମେ ତିନିଜଣେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ – ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ସଂହାରର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ବେଦବିଦ୍ ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି – ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ପାଳକ, ହରା ସଂହାରକ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଆମେ ନିଜେ ଶକ୍ତିରେ କରୁଛୁ। ସୃଷ୍ଟିରେ ରଜୋଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କର, ସତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ ଓ ତମୋଗୁଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଶକ୍ତି ବିନା, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ପାଳନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଶଙ୍କର ସଂହାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସେଇ ଦେବୀ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ। ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଦୁଇଟି ଉଦାହରଣ ଶୁଣ। ମୁଁ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୁଇ ରହି ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉଠେ। ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ତପସ୍ୟା କରେ, କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଚରଣ କରେ। କେବେ କେବେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହ ବିପୁଳ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତୁମେ ତ ଜାଣ, ଏକ ସମୟରେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି। ସେଠି ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟ, ଶରୀର ମେଳରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ନିହତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ତୁମେ ମୂଳ କାରଣ କିଏ ତାହା ଜାଣିଥିଲେ, ତେବେ ଏବେ ପୁଣିପୁଣି ଶକ୍ତିର ରୂପ ବିଷୟରେ କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?” “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା କରେ, ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, କଛପ, ବରାହ, ସିଂହ, ବାମନ ଭାବେ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ଅବତାର ନେଉଛି। କିଏ ଚାହେଁ ଜନ୍ମ ଜନ୍ତୁ ରୂପରେ? ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବରାହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇନଥିଲି। ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ବିମୁଖ ହୋଇ କିଏ ମାଛ ଆଦି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଯିବ? ଗରୁଡ ରଥରେ ବସି, ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରେ। ହେ ଅଜ, ଏକଥର ମୋର ଧନୁର ତାଣ ଛୁଟିଯିବାରୁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଗଡିପଡିଥିଲା; ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ନେଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶଳୀଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଏହାକୁ ଆଉ ଲଗାଇଥିଲ। ଏହି ଲୋକେ ମୋତେ ହୟାନନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଘୋଡ଼ାମୁଖ କହନ୍ତି, ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହା ତୁମେ ଜାଣ। ଏହା ଲୋକମାନେ ମଜାକ କରନ୍ତି, ଯଦି ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ହେଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହା କେମିତି ହୁଏ?” “ତେଣୁ, ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ; ମୁଁ ସଦା ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ମୁଁ ସଦା ସେଇ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଅବିରତ ଧ୍ୟାନ କରେ। ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।” ଏପରି ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ କହିଥିଲେ। ଏହି କଥା ମୋତେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଥିଲା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଶୁଭ, ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ଦେବୀଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଉପାସନା କର। ସେଇ ଦେବୀ ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ଦେଇଦେବେ।” ସୂତ କହିଲେ, “ନାରଦଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ ଦେବୀଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପାହାଡ଼କୁ ଗଲେ।” ଏଠାରେ ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାରର କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲା କିପରି? ଏଠାରୁ ହୟଗ୍ରୀବ ଜନ୍ମିଲେ, ସେଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବେଦ ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। କିପରି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କଟାଯିଲା? ସବୁ ତଥ୍ୟ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।” ସୂତ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦେବତାଙ୍କ ଦେବତା, ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା। ଏକଥର, ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରି, ସନାତନ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ସେଠି ଏକ ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ଗଳାରେ ରଖି, ଭୂମିରେ ପଦ୍ମ ଆସନ ତିଆରି କରି ବସିଥିଲେ। ଧନୁଷ ଶିରାରେ ଭାର ଦେଇ, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି ଘୁମିଗଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକଠା ହୋଇ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ସମସ୍ତେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞପତି ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣିଲେ ଯେ, ବିଷ୍ଣୁ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ଦେଖିଲେ – ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଅଚେତନ ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଇଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେବତା ସେଠି ଉଭା ରହିଲେ।