ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ, "ମୋ ପୁଅ ନଥିଲେ ମୋର କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ନାହିଁ ମନରେ ଆନନ୍ଦ। ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋତେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଏହାକୁ ପୁଣିପୁଣି ଭାବୁଛି। ଏହି କ୍ଷୁବ୍ଧ ମନେ ଆଜି ମୁଁ ଚାହଁଉଛି କିଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ମୋର ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ପାଇବାକୁ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦୟାମୟ ମହାର୍ଷି, ଦୟାକରି ଦୃତ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଁ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ପୁଅ ମିଳିପାରିବ?" ଏପରି ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବେଦଜ୍ଞ ମହାର୍ଷି ନାରଦ ଏକ ମଧୁର ସ୍ନେହଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, "ହେ ପରାଶରପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ମୋତେ କଲ, ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଏକଥରେ ମୋର ପିତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କରିଥିଲେ। ମୋର ପିତା ଦେଖିଲେ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରୀନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।" "ସେ ଦେଖିଲେ—ହରି କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଚାରିଟି ହାତ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଲେ ବିଶ୍ୱନାଥ ଭାସୁଦେବଙ୍କୁ—ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ବିଶ୍ୱଗୁରୁ, ମହାତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ।" ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ଦେବେଶ, ବିଶ୍ୱନାଥ, ତୁମେ ତ ଅତୀତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧିପତି। ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ମୁଁ ତ ତୁମର ନାଭିକମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତୁମଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ ଅଛି? ମୋତେ କୁହ, ସେଉଁଠି କେଉଁ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି?" "ମୁଁ ଜାଣେ, ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ, ତୁମେ ସମସ୍ତର ମୂଳ, ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳନକାରୀ, ସଂହାରକାରୀ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମର୍ଥ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ହରା ସମୟରେ ସଂହାର କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳେ, ବାତାସ ବହେ, ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ବୃଷ୍ଟି ହୁଏ।" "ତେବେ ତୁମେ କାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଏହି ମୋର ମହା ସନ୍ଦେହ; ଏଇ ତିନି ଲୋକରେ ତୁମଠାରୁ ଉପରେ କିଏ ଅଛି ମୁଁ ଦେଖୁନି। ଦୟାକରି ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ; ମହାପୁରୁଷମାନେ କିଛି ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।" ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହରି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଲୋକେ ବୋଲନ୍ତି—ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ପାଳକ, ହରା ସଂହାରକାରୀ; ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଏହି ଭାବେ ଅର୍ଥ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିରେ ରଜୋଗୁଣ ତୁମେ, ସତ୍ତ୍ୱ ମୋରେ, ତମୋ ରୁଦ୍ରରେ।" "ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିନା ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିପାର ନାହଁ, ମୁଁ ପାଳନ କରିପାର ନାହଁ, ଶଙ୍କର ସଂହାର କରିପାର ନାହଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ଭର। ଦେଖ, ମୁଁ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୁଏ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମୟରେ ଉଠି ଲୋକପାଳନ କରେ।" "ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ରହି ତପସ୍ୟା କରେ, କେବେ କେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ବିଚରଣ କରେ, କେବେ କେବେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ସହ ବିପୁଳ ଯୁଦ୍ଧ କରେ। ତୁମେ ଜାଣ, ପୂର୍ବେ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପାଞ୍ଚହଜାର ବର୍ଷ ହାତାହାତି ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି।" "ମଧୁ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟ, କାନ ମେଳରୁ ଜନ୍ମ, ଅହଂକାରରେ ଉନ୍ମତ୍ତ, ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ନିହତ ହେଲେ। ସେ ଦିନ ତୁମେ କାରଣ ଜାଣିଥିଲ କି? ଏହି ଶକ୍ତିର ରୂପ ବିଷୟରେ ପୁଣିପୁଣି କାହିଁକି ପଚାରୁଛ?" "ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଚାହେଁ, ମଣିଷ ରୂପ ନେଇ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ କୂର୍ମ, ବରାହ, ସିଂହ, ବାମନ ଆଦି ଅନେକ ଅବତାର ନେଇଥାଏ। କେହି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ଚାହେ ନାହିଁ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ବରାହ ଆଦି ଅବତାର ନେଇନଥିଲି।" "କିଏ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମ ଚାହିଁବ? ଗରୁଡାସନ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲି, ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ।" "ପୂର୍ବେ ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଧନୁଷ ତାଣିବାରେ ଚୁଇଁଯାଇ ପଡିଯାଇଥିଲା; ତୁମେ ତାହା ସମୟରେ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ଲଗାଇ ତାକୁ ଯୋଡ଼ିଦେଲ। ଏହିପରି ଘୋଡ଼ାମୁଣ୍ଡିଆ ହୟାନନ ନାମରେ ମୋତେ ଲୋକେ ଚିହ୍ନିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଯଦି ସ୍ୱାଧୀନ ହେଉଥାନ୍ତି, ଏହିପରି ଉପହାସ କାହିଁକି ହେଉଥାନ୍ତା?" "ତେଣୁ ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ସଦା ଶକ୍ତିଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ହେ କମଳଜ, ଏଠାରୁ ବଡ଼ କିଛି ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।" ନାରଦ କହିଲେ, "ଏପରି ଭାବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କମଳଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ—ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ବ୍ୟାସ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତଃକରଣର କମଳରେ ଦେବୀଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଉପାସନା କର; ନିଶ୍ଚିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ ଯାହା ଚାହିଁବ ମିଳିବ।" ସୂତ କହିଲେ, "ନାରଦଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ ଦେବୀଙ୍କ ଚରଣରେ ମନ ଲଗାଇ, ପର୍ବତକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ।" ଏଠିଏ ହୟଗ୍ରୀବ ଅବତାରର କଥା। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ, "ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଯେପରି କହିଲ, ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଆମ ମନ ଶଙ୍କାର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ।" "ମାଧବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲା; ସେଠାରୁ ହୟଗ୍ରୀବ ଜନ୍ମିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।