ଏକ ଦିନ ବ୍ୟାସଦେବ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଯୁବ ପକ୍ଷୀଙ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍ଗର ଶିଶୁ ପକ୍ଷୀପାଇଁ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ନେହ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସ୍ନେହ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନରେ ଲଗିଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—ଜଣେ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଭାବରେ ନିଜ ଶିଶୁ ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସେବା ଫଳ ପାଇଁ, ଏହିପରି କରିବାରେ କଣ ଅଦ୍ଭୁତ? ବ୍ୟାସ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ଏହି ଦୁଇ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କର ଶିଶୁ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ବିବାହ କରାଇବେ କି? ବିବାହ ହେଲେ, ନବବଧୂର ମୁହଁ ଦେଖି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ କି? କିମ୍ବା, ବୟସ୍କ ହେଲାରେ ଶିଶୁ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ସେବା କରିବେ କି? କିମ୍ବା, ସେ ଧନ ଅर्जନ କରି ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବେ କି? କିମ୍ବା, ନିୟମାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ କି? ସେ Gayāକୁ ଯାଇ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି? ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ହେଉଛି ପୁତ୍ରଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଆଲିଂଗନ କରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବା। ଯାହା ପାଖରେ ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ସେ ପାଇଁ କୌଣସି ଗତି ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପୁତ୍ର ବିନା ଆଗକୁ ଯିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି—ଯାହା ପାଖରେ ପୁତ୍ର ଅଛି, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଉଛନ୍ତି; ଯାହା ପାଖରେ ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ସେ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ। ଏହି ଅନୁଭବ ସାକ୍ଷାତ୍; ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଯାହା ପାଖରେ ପୁତ୍ର ଅଛି, ସେ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଚିରଏତିହ୍ୟ। ଏହି ଭାବରେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁତ୍ର ବିନା ଅସୁସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଚିନ୍ତାପରାୟଣ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଭାବିଲେ—'ମୋ ଘରରେ ବହୁ ଧନ ଅଛି, ବହୁ ପାତ୍ର ଅଛି, ଏହି ସୁନ୍ଦର ଗୃହ—ଏହାର ମାଲିକ କିଏ ହେବେ?' ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ନିଶ୍ଚିତ, କାରଣ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିକୃତ। ଏପରି ଅନେକ ଚିନ୍ତା କରି ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ ଓ ବିନୋଦ ହରାଇଲେ। ତାପରେ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, ସେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପକୂଳରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—'କେଉଁ ଦେବତାକୁ ପୂଜିବି, ଯାହା ଦୟାଲୁ ଓ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେବାରେ ଦକ୍ଷ?' ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାୟକ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଅଗ୍ନି, ବାରୁଣ—କିଏ? ଏପରି ଭାବି ରହିଥିବା ବେଳେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ନାରଦ, ତାଙ୍କର ବୀଣା ଧରି, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ବ୍ୟାସ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ; ପାଦ୍ୟ ଓ ଆସନ ଦେଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ। ନାରଦ ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜିଜ୍ଞାସା ଶୁଣି, ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଦ୍ୱୈପାୟନ, କେଉଁ କାରଣରେ ତୁମେ ଚିନ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖିତ? ମୋତେ କୁହ।' ବ୍ୟାସ କହିଲେ—'ପୁତ୍ର ବିନା ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର କୌଣସି ଭବିଷ୍ୟତ ନାହିଁ, ମନରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଛି।' 'ଆଜି ମୁଁ କିଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ଯେଉଁ ଆଶିର୍ବାଦ ଦେଇପାରିବେ; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି।' 'ତୁମେ ସବୁ ଜଣା, ମହାମୁନି, ତେଣୁ ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର କୁହ, କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଆଶ୍ରୟ କରିବି, ଯେଉଁ ମୋତେ ପୁତ୍ର ଦେବେ?' ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବେଦଜ୍ଞ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ କୃଷ୍ଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ—'ଉତ୍ତମ ପରାଶରପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ ଦିନ ମୋ ପିତା ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କରିଥିଲେ।' 'ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଦେଖି, ମୋ ପିତା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଜଗତ୍ନାଥ ଶ୍ରୀନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।' 'ସେ ତାଙ୍କୁ କୌସ୍ତୁଭ ମଣିର ଚମକ, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ଚାରି ହାତ ଓ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଦେଖିଲେ।' 'ସେ ବାସୁଦେବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଜଗତର ଗୁରୁ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଦେଖିଲେ।' ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବ, ଜଗତର ନାଥ, ତୁମେ ତିନି କାଳର ନିୟନ୍ତା, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ?' 'ମୋ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅତି ଉପରି—ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାୟକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କି?' 'ମୁଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟା, ତୁମର ନାଭିରେ ଉପଯାଇଥିବା ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଛି; ତୁମେ ଠାରୁ ବଡ଼ କିଏ? ମୋତେ କୁହ, କେଉଁ ଦେବତା ସେ?' 'ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଜଗତର ନାଥ, ତୁମେ ସମସ୍ତର ମୂଳ ଓ କାରଣ; ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପାଳକ, ସଂହାରକ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।' 'ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ହରା ସମୟରେ ଏହାକୁ ସଂହାର କରେ, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସଦା ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ।' 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚାଲେ, ପବନ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ବାହି, ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ବଦଳ ମେଘ ପାଣି ଛାଡ଼େ—ସମସ୍ତ ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ।' 'ତେବେ, ତୁମେ କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛ? ଏହା ମୋର ମହା ସନ୍ଦେହ; ତିନି ଲୋକରେ ତୁମେ ଠାରୁ ଉପରି କୌଣସି ଦେବତା ଦେଖୁନାହିଁ।' 'ଦୟାବଶତା, ଏବେ କୁହ, ନିର୍ମଳ ମନରେ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତ; ମହାପୁରୁଷମାନେ କିଛି ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।' ହରି ଏହା ଶୁଣି ତପସ୍ୟାପତିକୁ କହିଲେ—'ବ୍ରହ୍ମା, ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ମନରେ ଯାହା ଭାବିଛି, କହିବି।' 'ଲୋକମାନେ—ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ—ତୁମେ, ଶିବ ଓ ମୁଁ—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଓ ସଂହାରର କାରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି।' 'ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ପାଳକ, ହରା ସଂହାରକ—ଏହି ଭାବରେ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆମର ଶକ୍ତି ଭାବେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି।' 'ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିରେ ରଜସ୍ ଶକ୍ତି ତୁମେ; ସତ୍ତ୍ୱ ଶକ୍ତି ମୁଁ; ତମସ୍ ଶକ୍ତି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହାଯାଏ।' ଏପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାର ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା।