ସୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସଭାରେ ବସିଥିବା ତୁମେ ମାନ୍ୟବର, ମୁଁ ସୂତ ଏହିପରି ଉପଖ୍ୟାନ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି, ଯାହାକି ମୁଁ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କଠାରୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଶୁଣିଛି। ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ ଓ ବ୍ୟାସ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗ ଉପରେ ଆଲୋକପାତ କରିବି। ପୁରାଣ ଗୁଡିକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି—ମଦ୍ବୟ, ଭଦ୍ବୟ, ବ୍ରତ୍ରୟ, ଓ ବଚତୁଷ୍ଟୟ। ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି। ଏହିପରି ଚଉଦ ହଜାର ପାଁଚ ସହ ଶ୍ଲୋକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଗଣାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଏବଂ ଏକ ସହ ଶ୍ଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ବାମନ ପୁରାଣ ଦଶ ହଜାର ଓ ବାୟୁ ପୁରାଣ ଛଉ ଶହ ଶ୍ଲୋକର; ସମୁଦାୟ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଚବିଶ ହଜାର। ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ତେଇଶ ହଜାର ଓ ବରାହ ପୁରାଣ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଷୋଳ ହଜାର ଓ ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପ୍ରମୁଖ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ପ୍ରମାଣିତ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ଚିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଚାସି ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଓ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ, ଯାହା ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ, ଉନେଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର; କୂର୍ମ ପୁରାଣ ସତର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଏକାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର। ଏଭଳି ମୁଁ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲି। ଏହିପରି ଉପପୁରାଣମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପ୍ରଥମେ ସନତ୍କୁମାର, ପରେ ନାରସିଂହ, ତାପରେ ନାରଦ, ଶିବ, ଅପୂର୍ବ ଦୌର୍ବାସା, କାପିଳ, ମାନବ ଓ କୌଶନସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାପରେ ବାରୁଣ, କାଳିକା, ସାମ୍ବ, ନନ୍ଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଶୁଭ ଉପପୁରାଣ, ପରାଶରଙ୍କ ଉପଦେଶିତ ସୌର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଆଦିତ୍ୟ ଉପପୁରାଣ ଅଛି। ମାହେଶ୍ୱର, ଭାଗବତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବାସିଷ୍ଠ ଉପପୁରାଣ ମହାତ୍ମାମାନେ ଗାଥା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଠାର ପୁରାଣ ରଚନା କରି ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ସାର ଭାବେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାରତ ରଚନା କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମକାମୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମାନୁସାରେ ପୁରାଣ ରଚନା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ଏକ ଏକ ବେଦକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ। କଳି ଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଲ୍ପଆୟୁ ଓ ଅଲ୍ପମତି ଦେଖି ବ୍ୟାସଦେବ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରନ୍ତି। ନାରୀ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଉପକାର ପାଇଁ ପୁରାଣ ରଚିତ ହୋଇଛି। ଏହି ଶୁଭ ସପ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତର—ଯାହାକୁ ବୈବସ୍ବତ କୁହାଯାଏ—ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଅଷ୍ଟାବିଂଶତମ ଦ୍ୱାପର ଆସିଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋ ଗୁରୁ ଓ ଧର୍ମବିଦ୍, ଏକୋଣତିଂଶତମ ଚକ୍ରେ ଦ୍ରୌଣି ଭାବରେ ବ୍ୟାସ ହେବେ। ଏଭଳି ପୂର୍ବରୁ ସତାଇଶି ଜଣ ବ୍ୟାସ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ପାଠ କରିଛନ୍ତି। ମୁନିମାନେ ପଚାରିଲେ: “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂତ, ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ କିଏ କିଏ ବ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ କିଏ ପୁରାଣ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ?” ସୂତ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାପରରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବେଦ ବିଭାଗ କରିଥିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲେ। ତୃତୀୟରେ ଉଶନାସ, ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି, ପଞ୍ଚମରେ ସବିତୃ, ଷଷ୍ଠରେ ମୃତ୍ୟୁ, ସପ୍ତମରେ ମଘବାନ, ଅଷ୍ଟମରେ ବାସିଷ୍ଠ, ନବମରେ ସାରସ୍ୱତ, ଦଶମରେ ତ୍ରିଧାମା। ଏଗାରମରେ ତ୍ରିବୃଷ, ତାପରେ ଭୃଗୁବନ୍ଧୁ ଭରଦ୍ୱାଜ, ତ୍ରୟୋଦଶରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶରେ ଧର୍ମ। ପଞ୍ଚଦଶରେ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି, ଷୋଳଶରେ ଧନଞ୍ଜୟ, ସତରଞ୍ଜରେ ମେଧାତିଥି, ଅଠାରଞ୍ଜରେ ବ୍ରତୀ। ଏକୋଣିଶରେ ଅତ୍ରି, ତାପରେ ଗୌତମ, ବିଶରେ ଉତ୍ତମ—ଯିଏ ହର୍ୟାତ୍ମା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତାପରେ ବେନ, ବାଜଶ୍ରବା, ସୋମ, ଅମୁଷ୍ୟାୟଣ, ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ବ୍ୟାସ ଓ ଭାର୍ଗବ। ତାପରେ ଶକ୍ତି, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ୍ୟ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ। ଏହି ଅଷ୍ଟାବିଂଶି ବ୍ୟାସଙ୍କ ବିବରଣୀ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସେପରି କହିଲି। ମୁଁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଶୁଣିଛି—ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଭ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶକ, ଏବଂ ପବିତ୍ର। ଏହା କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ବେଦର ଅର୍ଥରେ ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ରସ ଭାବରେ ଚିରନ୍ତନ ମୁକ୍ତିକାମୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ବ୍ୟାସଦେବ ଏହି ଶୁଭ ପୁରାଣ ରଚି, ତାଙ୍କ ଅନାସକ୍ତ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ଏହି ପୁରାଣର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୋ ଦୟାମୟ ଗୁରୁଙ୍କ କୃପାରେ ବ୍ୟାସ ଓ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦରୁ ଯଥାର୍ଥ ଶୁଣିଛି। ସୂତ ପଚାରିଲେ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟନ କଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରୁ, ଯିଏ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନ ନେଇଥିଲେ, ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣିଛି। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁକ, ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ତରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଭାଗବତର ଅମୃତ ଶ୍ରବଣ କରି, କଳି ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ। ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ କିଏ କଳିର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଧର୍ମ ଓ ଦାୟିତ୍ୱ ରହିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ମହାନ୍ତ ପୁରାଣ କିଛି ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ଅନେକ ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ଅଚଳ ଭଗବଦ୍ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।