ତିନିଟି ଶକ୍ତିର ଏକତ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ଯେଉଁଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି ଶକ୍ତିମାନ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରବିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ‘ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତିମାନ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ଏବଂ ସେମାନେ ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ‘ପ୍ରଳୟ’ ନାମରେ ବି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନବ ବଂଶର ବିବରଣୀ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମାନୁ ଆଦି ମାନୁମାନେ କେଉଁଠି କେତେ ସମୟ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଅବଧି ଓ ଯୁଗ ଗଣନା ବି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀର କଥାକୁ ‘ବଂଶାନୁଚରିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ବଂଶାବଳୀ ଉପଖ୍ୟାନ ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ଭାରତ ଏକ ଲକ୍ଷ ପ୍ରାୟ ଶ୍ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସହିତ ଅଛି, ଯାହାକୁ ‘ଇତିହାସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ବେଦ ଭାବରେ ଗୃହୀତ। ଏହି ସମୟରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂତ କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, ଆପଣ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ସେହି ପୁରାଣ କେଉଁଠି କେତେ ଅଛି? ବିସ୍ତୃତ କଥା କହନ୍ତୁ।” କଳିଯୁଗ ଭୟରେ ଏଠାରେ ଏସିଛନ୍ତି, ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମନୋମୟ ଚକ୍ର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ଏହି ଚକ୍ରର କଣ୍ଠ ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ସେଠିକୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କହିଥିଲେ। ଏଠି କଳିଯୁଗ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠି ରହିବାକୁ ଉଚିତ। ସେମାନେ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଚକ୍ର ନେଇ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ଆସି, ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚାଇବା ସମୟରେ ତାହାର କଣ୍ଠ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ନୈମିଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏଠି କଳିଯୁଗ ପ୍ରବେଶ ନିଷିଦ୍ଧ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠି ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି, ତପସ୍ବୀ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଏଠିକୁ ନିବାସସ୍ଥଳ କରିଛି। ଏଠି ଅହିଂସା ମୂଳକ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଉପହାର ଭାବେ ପିଠା, ଅନ୍ନପିଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦି ଦିଆଯାଏ; ଏହି ପ୍ରଥା ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲୁଥିବା ଉଚିତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆପଣ, ସୂତ, ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି; ଆଜି ଆମେ ଚାହୁଁଛୁଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ କଥା ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ। ସମସ୍ତେ ଏଠି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାମ ନଥିବା ଦ୍ୱାରା, ଆପଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ। ହେ ସୂତ, ଆପଣ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ତ୍ରିବିଧ ତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆଜି ଆମେ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଏହାରେ ନୀତି, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ବିବରଣୀ ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଦିଆଯାଇଛି; ଏଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ମୁକ୍ତି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ମୁନି ଦ୍ୱାଇପାୟନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଆମେ ଯେତେବେଳେ ଶୁଣୁ, ତେବେଳେ ଆମର କେବେ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ପବିତ୍ର କଥା ସମସ୍ତ ଗୁଣର ପାତ୍ର, ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କ ଚମତ୍କାର ଲୀଳା, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ନାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଅଭିଲାଷା ପୂରଣ କରେ। ପୁରାଣର ବିବରଣୀ ପୂର୍ବେ ବ୍ୟାସ ଓ ଯୁଗ ବିବରଣୀ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୂତ କହିଲେ, “ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କଠାରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି, ସତ୍ୟ ସହିତ ସେହି ପୁରାଣମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ମାଦ୍ବୟ, ଭଦ୍ବୟ, ବ୍ରାତ୍ରୟ ଓ ବଚତୁଷ୍ଟୟ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ପୁରାଣ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରାଣର ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥାଏ। ଏହିପରି, ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ପୁଣି, ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତର ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣର ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣର ବାର ହଜାର ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣର ଅଠର ହଜାର ଅଛି। ବାମନ ପୁରାଣର ଦଶ ହଜାର, ବାୟୁ ପୁରାଣର ଛଅ ଶହ ଶ୍ଲୋକ; ସମୁଦାୟ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଚବିଶ ହଜାର। ବିଶ୍ମୟକର ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣର ଏକୋଣିଶ୍ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ; ଚମତ୍କାର ବରାହ ପୁରାଣର ଚବିଶ ହଜାର। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣର ଷୋଳ ହଜାର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ପୁରାଣର ପঁଚିଶ ହଜାର ଅଛି। ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ପଚାସ ହଜାର ପାଖାପାଖି ଅଛି; ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣର ଏଗାର ହଜାର। ହରିଙ୍କ କଥିତ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣର ଏକୋଣିଶ୍ ହଜାର ଏବଂ କୂର୍ମ ପୁରାଣର ସତର ହଜାର ଅଛି। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଏହାର ଏକାଶୀ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହିପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ନାମ ଓ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ତୁମେମାନେ ଶୁଣିଲେ। ଏହିପରି, ଉପପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣ; ପ୍ରଥମେ ସନତ୍କୁମାର, ପରେ ନରସିଂହ, ତାପରେ ନାରଦ, ଶିବ, ଅପୂର୍ବ ଦୌର୍ବାସସ, କାପିଳ, ମାନବ ଓ କୌଶନସ; ବାରୁଣ, କାଳିକା, ସାମ୍ବ, ନନ୍ଦିଙ୍କ ରଚିତ ଶୁଭ ପୁରାଣ, ସୌର, ପରାଶରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଆଦିତ୍ୟ; ମାହେଶ୍ୱର, ଭାଗବତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବାସିଷ୍ଠ—ଏହି ଉପପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ମହାତ୍ମାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ ଏଠିରେ ଅଠର ପୁରାଣ ରଚି, ତାହାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଅପୂର୍ବ ଭାରତ ରଚନା କରିଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମପ୍ରିୟ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମାନୁସାରେ ପୁରାଣ ରଚନା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ବ୍ୟାସ ରୂପେ ଏକ ବେଦକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ତାଙ୍କୁ ଜଣା ଯାଏ, କଳିଯୁଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଳ୍ପାୟୁ ଓ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି, ତେଣୁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ପୁରାଣ ଓ ତାହାର ଉପପୁରାଣମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ, ତାଙ୍କ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ବ୍ୟାସଙ୍କ କୃତି ସମସ୍ତ ତୁମେମାନେ ଶୁଣିଲେ—ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।