ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣର କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣିବା। ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ପୁରାଣ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧର୍ମମୟ ପୁରାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଛି, ସୁନିୟୋଜିତ ଓ ଶ୍ରବଣୀୟ। ଏହାର ଦ୍ୱାଦଶ (ବାରଟି) ଶୁଭ ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି, ଯାହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ତିନିଶେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଠର ଦଶକ। ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ କୁଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଟେ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାରଟି, ତୃତୀୟରେ ତିରିଶଟି, ଚତୁର୍ଥରେ ପଚିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ପଞ୍ଚମରେ ପଞ୍ଚତିରିଶି, ଷଷ୍ଠରେ ଏକତିସି, ସପ୍ତମରେ ଚାଳିସି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଅଷ୍ଟମ ସ୍କନ୍ଧରେ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି; ନବମରେ ପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି; ଦଶମରେ ତେରଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ। ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ଚବିଶଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଦ୍ୱାଦଶରେ ଚୌଦଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପୁରାଣର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସମୁଦାୟ ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ହଜାର। ଏହି ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚଟି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଅଛି—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗ ଓ ଦୈନନ୍ଦିନ ବଂଶଗାଥା। ଏଠି, ସେ ଅବିନାଶୀ, ନିର୍ଗୁଣ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଓ ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ବିରାଜିତ ଦେବୀଙ୍କ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ତିନିପ୍ରକାର—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ, ତାମସିକ; ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ମହାକାଳୀ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଭାବକୁ ‘ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଅବଳମ୍ବନ କରି ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ; ଏହି ତିନି ଦେବତା ରକ୍ଷା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ୍। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ‘ପ୍ରଳୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶ ଓ ସୂର୍ୟ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବଂଶଗାଥା ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କ ଗାଥା, ତାଙ୍କର ଯୁଗ ଓ ଆୟୁ ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ବଂଶଗାଥାକୁ ‘ବଂଶାନୁଚରିତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ପୁରାଣ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରିଛି। ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଭାରତରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଶ୍ଳୋକ ଅଛି; ଏହାକୁ ‘ଇତିହାସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ପଞ୍ଚମ ବେଦ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ଶୌନକ ମହାମୁନି ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ହେ ସୂତ, ଆମେ ଜଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ଯେ, ସେଗୁଡ଼ିକିଏ ପୁରାଣ? କେତେ ଅଛି? ଦୟାକରି ଏହା ଖୋଲାସା କର। ଆମେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ବସିଛୁ, କଳିଯୁଗର ଭୟରେ ଅତି ଆତଙ୍କିତ। ଏଠି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମକୁ ମନୋମୟ ଚକ୍ର ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେ କହିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହାର ରିମ୍ ଯିବ, ଆମେ ସେଠାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରର ରିମ୍ ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ସେଠାକୁ ପବିତ୍ର ମନାଯିବ। ସେଠାରେ କଳିର ପ୍ରବେଶ ହେବନାହିଁ; ଏମିତି ଆମେ ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।" "ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଆମେ ଏହି ଚକ୍ରକୁ ନେଇ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଥିଲୁ। ଏଠି ଆସି, ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଚକ୍ରର ରିମ୍ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହିଠାରେ ଏହା ହେବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ନୈମିଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର। କଳିଯୁଗର ପ୍ରବେଶ ଏଠି ଅନୁମତି ମିଳେନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ଏଠି ଅନେକ ମୁନି, ସାଧୁ ଓ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ଏଠି ବସିଛୁ।" "ଏଠି ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପଶୁବଳି ନ ହୋଇ, ପିଠା ଓ ଅନ୍ୟ ଶାକାହାରୀ ନିବେଦନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରଥା ସତ୍ୟଯୁଗ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଉ।" "ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଆପଣ, ସୂତ, ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି; ଆଜି ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରାଣ ଶୁଣାନ୍ତୁ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ୟତା ପ୍ରାପ୍ତ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ଆପଣ ପଣ୍ଡିତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ; ଆମେ ଅନ୍ୟ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ନୁହେଁ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଆସିଛୁ।" "ହେ ସୂତ, ଆପଣ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ରହିତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଆଜି ଆମକୁ ଶୁଣାନ୍ତୁ ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତ ପୁରାଣ।" "ଏଠି ଯଥାନିୟମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ବିବରଣା ଅଛି; ଏଠିରୁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ମୁକ୍ତିର ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଦ୍ୱୈପାୟନ ମୁନି ଯେଉଁ ପବିତ୍ର କଥା କହିଥିଲେ, ସେହି ଆନନ୍ଦମୟ ଗାଥା ଆମେ ଅନେକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେନାହିଁ।" "ଏହି ପୁରାଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଗୁଣର ପାତ୍ର, ମହାମାୟାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତାର ନାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶାର ମୂଳ।" ଏହିପରି ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଏବେ ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁପରି ଶୁଣିଛି, ସେଇପରି ପୁରାଣମାନଙ୍କର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି।” "ମଦ୍ୱୟ, ଭଦ୍ୱୟ, ବ୍ରତ୍ରୟ ଓ ବଚତୁଷ୍ଟୟ—ଏହି ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ଅଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଛି। ଏହା ସହିତ କେତେକରେ ଚଉଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚ ଶତ ଶ୍ଳୋକ ଅଛି।" "ପୁଣି, ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମା ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣରେ ବାର ହଜାର ଏକ ଶତ ଶ୍ଳୋକ ଅଛି; ବ୍ରହ୍ମୈୱବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣରେ ଅଠର ହଜାର। ବାମନ ପୁରାଣରେ ଦଶ ହଜାର ଓ ବାୟୁ ପୁରାଣରେ ଛଉ ଶତ ଅଛି; ଏହାର ମୋଟ ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା ଚବିଶ ହଜାର।" "ବିସ୍ମୟକର ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣରେ ଏକୋଇଶ ହଜାର ତିନି ଶତ ଅଛି; ବାରାହ ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର। ଅଗ୍ନି ପୁରାଣରେ ଷୋଳ ହଜାର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ପୁରାଣରେ ପঁଚିଶ ହଜାର। ବିସ୍ତୃତ ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ପଚାନ୍ନ ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଛି; ଗର୍ଭିତ ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ଏଗାର ହଜାର।" ଏଭଳି ମହାନ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ଗାଥା, ତାଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ, ଶ୍ଳୋକ ସଂଖ୍ୟା, ଏବଂ ଏହାର ମହିମା ସୂତ ମୁଖେ ରହସ୍ୟମୟ ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରିବା ମାତ୍ରେ ମନ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହୁଏ।