ଏହି ସମୟରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜଜନମାନେ ମହାପୂଜ୍ୟ ସୂତ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, “ମହାଭାଗ, ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗବତ ପଞ୍ଚମ ପୁରାଣ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ବେଦ ସମାନ ଗରିମାଶାଳୀ। ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ। ସେ ସମୟରେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଭାଗବତକୁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଶା, ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାଗବତକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଆପଣ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ପୁରାଣମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ସଂଗ୍ରହକୁ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ଯେହেতୁ ଆପଣ ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ନିଶ୍ଚଳ। ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଏଠାରେ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପିଇଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି। ହେ ସୂତ, ସେହି ଅମୃତର ଅର୍ଥ କ’ଣ, ଯାହା ପିଇଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେନାହିଁ? କିନ୍ତୁ ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣ କଲେ ମାନବ ତୁରନ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଅମେ ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କରି ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛୁ, ତଥାପି କେବେ ଶାନ୍ତି ମିଳିନାହିଁ। ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡିବା ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ, ଏହିପରି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ବିନା, ଏହି ତ୍ରିଗୁଣମୟ କାଳଚକ୍ରରେ ଘୂରଣ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ମହାଭାଗ, ଆମକୁ ଏହି ଭାଗବତର ଶୁଭ ଗୁଣ, ରସମୟତା, ପବିତ୍ରତା, ମୋକ୍ଷଦାୟକତା, ଗୁପ୍ତତା ଓ ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟତା ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ। ତାଁପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, କାରଣ ଆପଣମାନେ ବେଦପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ସେହି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କମଳ ପଦପଦ୍ମକୁ ନମସ୍କାର କରିବି, ଯିଏ ଯୋଗୀମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏହି ମହାପୁରାଣ କଥା କହିବି, ଯାହା ଅନେକ ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ବେଦ ମାର୍ଗରେ ଯାହାକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ଆଦିଶକ୍ତି ସର୍ବଜ୍ଞା, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅପବିତ୍ର ମନ ଥିଲେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସେଇ ମା ନିଜ ତ୍ରିଗୁଣ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ (ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ) ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି, ପୁନଃ ଲୟ ସମୟରେ ସବୁକିଛିକୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରି ଏକାକି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ମୁଁ ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଜନନୀଙ୍କୁ ମନେ କରେ। ପୁରାଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କମଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବାରୁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହଁନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କମଳ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଶେଷ ନାଗ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁରାରି ବିଷ୍ଣୁ କେମିତି ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ? ଏକ ମହାସାଗରର ଜଳ ସାର୍ ରୂପୀ, କିନ୍ତୁ ପାତ୍ର ବିନା ସାର ରହିପାରେନାହିଁ। ସେଇ ଶକ୍ତି ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ମୁଁ ସେଇ ଜଗତ୍ ଜନନୀଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି। ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା କମଳ ଉପରେ ବସି ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ, ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯିଏ ଗୁଣମୟ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ, ଏବଂ ଗୁଣାତୀତ, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ବିସ୍ତୃତ କହିବି, ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗବତ ପୁରାଣରେ ଏକୋଣିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏହାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ବାରଟି ଶୁଭ ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୟାୟର ସଂଖ୍ୟା ଏଠି ୩୦୦ (ଅଠାରି ଦଶକ) ହେଉଛି। ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ ୨୦, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ୧୨, ତୃତୀୟରେ ୩୦, ଚତୁର୍ଥରେ ୨୫ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ପଞ୍ଚମରେ ୩୫, ଷଷ୍ଠରେ ୩୧, ସପ୍ତମରେ ୪୦, ଅଷ୍ଟମରେ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର ଅଛି, ନବମରେ ୫୦ ଅଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଦଶମରେ ୧୩ ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି। ଏକାଦଶ ସ୍କନ୍ଧରେ ୨୪ ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶରେ ୧୪ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି। ଏମିତି ଏହି ପୁରାଣର ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟା ଏକୋଣିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ। ପୁରାଣର ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ଭୂବନ୍ଦାବଳୀ, ମନୁମାନଙ୍କ ଯୁଗ ଓ ବଂଶାବଳୀର ବିବରଣୀ। ଯିଏ ସଦା ନିର୍ଗୁଣ, ନିତ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ରୂପାନ୍ତର ଶୀଳ, ମଙ୍ଗଳମୟ, ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଉପଲବ୍ଧ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଓ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ତିନି ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି—ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ, ରାଜସୀ, ତାମସୀ; ଏମାନେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ମହାକାଳୀ। ଏହି ତିନି ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ, ତାକୁ ‘ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି। ଏଠାରୁ ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଏବଂ ପାଳନ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର ପାଇଁ ‘ପ୍ରଳୟ’ ବୋଲାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶ ଓ ସୂର୍ୟ ବଂଶର ରାଜାମାନଙ୍କ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ବଂଶାବଳୀ ବିବରଣ ଅଛି। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଆଦି ମନୁମାନଙ୍କ କଥା, ତାଙ୍କ ଯୁଗ ଓ ଆୟୁର ଗଣନା ବିବରଣ ଅଛି। ଏହି ବଂଶାବଳୀର ବିବରଣୀକୁ ‘ବଂଶାନୁଚରିତ’ କୁହାଯାଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପୁରାଣର ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଂଶ। ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଭାରତରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ସାଢେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଏହାକୁ ‘ଇତିହାସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ପଞ୍ଚମ ବେଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ତେବେ ଶୌନକ ମୁନି ପଚାରିଲେ, “ହେ ସୂତ, ସେଇ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? କେତେଟି ଅଛି?