ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବହୁ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଋଷିମାନେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ସମାବେଶ ହୋଇଥିଲେ । ସେମାନେ ମହାପୁଣ୍ୟଶାଳୀ ସୂତଜୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛୁ । ଦୟାକରି ଆପଣ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ସହିତ ପୁରାଣମାଳାର କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ । ଆପଣ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ । ଆଜି ଆମେ ପୁରାଣ, ଯାହା ବେଦ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।” ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହିଲେ, “ହେ ସୂତ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗର ବିବେକ ନାହିଁ, ସେମାନେ ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟର ଭ୍ରମଣାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଯେପରି ଛଟି ରସ ରୁଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଶବ୍ଦ ଏବଂ କଥା ଶ୍ରବଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନେ ପକାନ୍ତି । ସାପମାନେ କାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଗୁଣରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ କାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କିପରି କାନ ବିହୀନ ନୁହେଁ?” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, କଳିଯୁଗର ଭୟରେ ଶ୍ରବଣ ଆଗ୍ରହରେ ଅତି ଉତ୍ସୁକ । ମୂର୍ଖମାନେ ଦୁର୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ସମୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରି ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି । ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ବି ଅନେକ ପ୍ରକାର, ତର୍କ ଓ ବିତର୍କରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ପୁରାଣମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର, ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାର—ଏଠାରେ ତର୍କ, ଚତୁରତା, ଅଭିମାନ ଓ କ୍ରୋଧ ରହିଛି, ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନ, ଯୁକ୍ତି ଓ ବିସ୍ତୃତି ଅଛି । ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବେଦାନ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ମୀମାଂସା ରାଜସିକ, ଓ ତର୍କପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାୟ ତାମସିକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । ଏପରି, ପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣ ଓ କଥାନୁସାରେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଆପଣ ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରାଣ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗବତ ପଞ୍ଚମ ପୁରାଣ, ବେଦ ସମାନ ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରଶଂସିତ; ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଏହାର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ କଥା କରିଥିଲେ । ଏହି ଅପୂର୍ବ ପୁରାଣ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଅଭିଲାଷା ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଏବେ ଦୟାକରି ଏହି ପରମ ପୁରାଣକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ, ଭକ୍ତି ସହ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ; ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଆପଣ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣ ସଂହିତାକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶର ସାର ଆପଣ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଦୃଢ଼ ଅଛନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କଥା ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛୁ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଆମର ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପାନ କରି ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ । ଅମୃତ ଯେଉଁଥିରେ ମୁକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାରେ କଣ ଲାଭ? କିନ୍ତୁ ଭାଗବତ ପାନ କଲେ ମାନବ ତୁରନ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ । ଅମେ ଅମୃତ ପାଇଁ ହଜାର ଯଜ୍ଞ କରିଛୁ, ତଥାପି ଆମେ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ । ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସ୍ୱର୍ଗ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁଣି ପୃଥିବୀକୁ ପଡିଯିବା ହୁଏ; ଏହି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ଅନ୍ତ ନାହିଁ । ଜ୍ଞାନ ବିନା ଏହି କାଳ ଚକ୍ରରେ ଘୂରଣା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ କେବେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ । ତେଣୁ ଆମକୁ ଏହି ଭାଗବତ ପୁରାଣର ଶୁଭ, ପବିତ୍ର, ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ଗୁପ୍ତ ଓ ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ କଥା କହନ୍ତୁ ।” ସୂତଜୀ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, କାରଣ ଆପଣମାନେ ବେଦରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣ ବିଷୟରେ ପଚାରିଛନ୍ତି । ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ବେଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଆଗମର ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି । ଯେଉଁ ଚରଣ ଯୋଗୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ମହାର୍ଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେହି ପଦପଦ୍ମକୁ ଶିର ନମାଇ ମୁଁ ଏହି ରସମୟ ପୁରାଣ କଥା କହିବି । ବେଦମାର୍ଗରେ ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ ଶକ୍ତି, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସଂସାର ବନ୍ଧନ କାଟିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି । ସେ ତିନି ଗୁଣର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ—ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ସୃଷ୍ଟି କରି, ପାଳନ କରନ୍ତି; ପ୍ରଳୟବେଳେ ସେ ତାହାକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରି, ଏକାକି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି । ସେଇ ସମସ୍ତ ଜନନୀକୁ ମୁଁ ମନରେ ସ୍ମରଣ କରେ । ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ କିଛି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ବୋଲି ପୁରାଣ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିର କମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେ ନିଜେ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ । ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଳୟବେଳେ ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ କମଳ ଉଦ୍ଭବ, ତାହାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ଶେଷ ନାଗ ଏଠାରେ ଆଧାର ହୋଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁରାରି ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ? ଏକାଟି ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ସାର ରୂପୀ; ପାତ୍ର ବିନା ସାର ରହିପାରିବ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଜନନୀଙ୍କ ଶରଣ ମୁଁ ନେଉଛି । ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଚକ୍ଷୁ ବନ୍ଦ କରି ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, କମଳ ଉପରେ ବସିଥିବା ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶରଣ ନେଉଛି । ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଓ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ, ଏବଂ ଗୁଣାତୀତ ମାୟାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଏହି ସମଗ୍ର ପୁରାଣ କଥା ମୁଁ କହିବି; ଏଠାରେ ଥିବା ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ । ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଏହିଠାରେ ଅଠର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି । ଏହି ପୁସ୍ତକରେ ବାରଟି ପବିତ୍ର ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ; ଏହାର ଅଧ୍ୟାୟ ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଶତ ଏଠାରେ ଅଠର ଗୁଣି ଅଟି । ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧରେ ବିଶି ଅଧ୍ୟାୟ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ବାର, ତୃତୀୟରେ ତିରିଶି, ଚତୁର୍ଥରେ ପଚିଶି । ପଞ୍ଚମରେ ପଞ୍ଚତିସ, ଷଷ୍ଠରେ ଏକତିସ, ସପ୍ତମରେ ଚଳିଶି ଅଛି । ଅଷ୍ଟମରେ ତତ୍ତ୍ୱର ବିବରଣ, ନବମରେ ପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟ, ଦଶମରେ ତେରଟି ଅଛି ।