ଏହି ଗଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ମନର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ବନ୍ଧନ ଓ ଦୁଃଖରେ। ସେ କହିଲେ— “ଏହି ରାଜପୁତ୍ର, ଯାହାର ଜନ୍ମ ଉତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରୁଚି ଓ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଅଜଣା—ତାଙ୍କୁ ନେଇ କୁଟିଲ କାମଦେବ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି। ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି?” ସେ ଆଉ କହିଲେ— “ସେ ମୋ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଦେଲେ କି ନାହିଁ, ତଥାପି ସେ ମୋ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଏକ କାମଦେବ ଭଳି। ବିୟୋଗରେ ମୋ ମନ ଅତି କୋମଳ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜଳୁଛି।” “ଅ’ ସୁନ୍ଦରୀ, ଦେହରେ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଲେ ବି ବିଷ ଭଳି ଲାଗୁଛି; ମାଳା ମୋତେ ସାପ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଆଗୁନି ଭଳି ଜଳୁଛି।” “ମହଲରେ ହେଉ, କି ଜଙ୍ଗଲରେ, କି ପୋଖରୀ ପାଖରେ, କି ପାହାଡ଼ ଉପରେ, ଦିନ କି ରାତି—କୌଣସି ଠାରେ, କୌଣସି ଉପାୟରେ ମୁଁ ଶାନ୍ତି ନାହିଁ ପାଉଛି।” “ଆଜି ଶଯ୍ୟା, ତାମ୍ବୁଳ, ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ—କିଛି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ; ମୋ ଦୃଷ୍ଟି କୌଣସି ଦିଗରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ।” “ଆଜି ମୁଁ ସେଠି ଯିବି, ଯେଉଁଠି ସେ ଚତୁର ଏବଂ ଚାଲାକ ରାଜପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ପରିବାର ଲଜ୍ଜାକୁ ଭୟ କରେ।” “ଯଦି ମୋ ପିତା ଆଜି ସ୍ୱୟଂବର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନକରନ୍ତି, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଆପଣକୁ ସୁଦର୍ଶନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେବି।” “ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଧନୀ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ଶତାଧିକ; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ—ସେ ଏକମାତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ବିହୀନ ହେଉଥିଲେ ବି, ମୋତେ ପ୍ରିୟ।” ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଆଶା ମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୱୟାସାଗର ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ: ସୁଦର୍ଶନ ଏକା, ଦରିଦ୍ର ଓ ଦୁର୍ବଳ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଫଳ ଖାଇ ରହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେ ରାଜକୁମାରୀକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରିଥିଲେ। ସେ ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏହି ସଫଳତା ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲା। ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ ଓ ପରମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଦେବୀଙ୍କୁ—ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବିଷ୍ଣୁମାୟା, ବିଶ୍ୱର ମାତା, ଅପ୍ରକଟ ଅମ୍ବିକା, ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ ଦାତ୍ରୀ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୃଙ୍ଗବେରପୁର ନିଷାଦ ପ୍ରଧାନ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ସାଜସଜ୍ଜା ସହିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ରଥ ଉପହାର ଦେଲେ। ସେ ରଥ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯୋଜିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ; ରାଜପୁତ୍ର ଭାବରେ ସେ ଚିହ୍ନି, ଏହା ଆଦର ସୂଚକ ଉପହାର ଭାବେ ଦେଲେ। ସୁଦର୍ଶନ ମଧୁର ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ମନେ କଲେ, ଓ ଶମ୍ବରଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇ ଆଦର କଲେ। ନିଷାଦ ପ୍ରଧାନ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସି, ସମ୍ମାନ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ; ତା’ପରେ ତାପସମାନେ ସ୍ନେହ ଭରି ଆପସରେ କହିଲେ— “ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟ ପାଇବ; ଭୟ ଛାଡ଼, ତୁମ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଉ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” “ଅମ୍ବିକା ଦେବୀ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଓ ଶକ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେ ଜଗତ୍କୁ ବିମୋହିତ କରନ୍ତି। ତୁମର ବନ୍ଧୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଏହି ତାପସମାନେ ମନୋରମାଙ୍କୁ ବି କହିଲେ— “ଅ’ ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ତୁମ ପୁଅ ଆଜି ଭୂମିର ନାଥ ହେବେ।” ମନୋରମା ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଆପଣମାନଙ୍କ କଥା ସଫଳ ହେଉ। ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କର ଦାସୀ—ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଫଳ ଅଦ୍ଭୁତ!” “ନା ସେନା, ନା ମନ୍ତ୍ରୀ, ନା ଧନ, ନା ବନ୍ଧୁ—ମୋ ପୁଅ କିପରି ଏଠି ରାଜ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ?” “ନିଶ୍ଚୟ, ଆପଣମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ମୋ ପୁଅ ରାଜା ହେବେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆପଣମାନେ ମହାମନ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।” ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ— ସୁଦର୍ଶନ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଯେଉଁଠି ଯାଉଥିଲେ, ସେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ହେ ରାଜନ୍, ମନ୍ତ୍ରବୀଜର ଶକ୍ତି ସମ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ଜପ କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ଫଳ ମିଳିଲା। ଯେଉଁଠି ନିଖଳସ୍ଥ ଗୁରୁଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ କାମରାଜ ବୀଜ ମିଳେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶାନ୍ତ ମନେ ଯିଏ ଜପ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଯାହା ପାଉଛି, ପୃଥିବୀ କି ଶ୍ୱର୍ଗରେ କୌଣସି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜନ୍। ଯେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାରେ ଭକ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମୂଢ଼, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପମୃଷ୍ଟ ଓ ରୋଗୀ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଆଦିମାତା, ସେ ଏହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବୁଦ୍ଧି, କୀର୍ତ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଶକ୍ତି, ଭକ୍ତି, ବିବେକ, ସ୍ମୃତି—ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଏହି ଦେବୀ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଯେମାନେ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ମୋହିତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଭ୍ରାନ୍ତି ମତ ଧାରଣ କରି ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ବସୁ, ବରୁଣ, ଯମ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, କୁବେର, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପୂଷଣ, ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ, ଭଗ; ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ରୁଦ୍ର, ବିଶ୍ୱଦେବ, ମାରୁତଗଣ—ସମସ୍ତେ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରନ୍ତି। କିଏ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଉପାସନା କରିବେ ନାହିଁ? ସୁଦର୍ଶନ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ—ସେ ଦେବୀ, ମଙ୍ଗଳମୟୀ, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ସେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁର ମିଶ୍ରତା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ, ମୁକ୍ତିକାମୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ତାଙ୍କ ବିନା, କିଏ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିପାରିବ? ସେ ତିନି ଲୋକ ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସୁଦର୍ଶନ ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ। ଏଉଁପରି, ରାଜକୁମାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଭାବରେ ମୋହିତ ଓ କାମବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦିନ ରାତି ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କ ବାପା ଜାଣିଲେ ଯେ ଝିଅ ଏକ ଉତ୍ତମ ବର ଚାହାଁତି, ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱୟଂବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂବର ତିନି ପ୍ରକାର, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ବିବାହ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଯୋଗ୍ୟ; ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହେଁ। ଏକଟି ହେଉଛି ଇଚ୍ଛା ସ୍ୱୟଂବର, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଶର୍ତ୍ତ ସ୍ୱୟଂବର—ଯେପରି ରାମ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ତୃତୀୟଟି ଶୌର୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ସ୍ୱୟଂବର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।