ଏହି କଥାରେ, ଏକ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି—ଯଦି ନୀତିର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବାମନ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ବଳିଙ୍କ ସଂକଳ୍ପରେ ଅଂଶ ନେବା ପାଇଁ ଏପରି କୌଶଳ କରାଯାଇଥିଲା, ତେବେ ଅନ୍ୟ କେହି କିଏ ଏହିପରି କାମ କରିବେ ନାହିଁ କି? ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖି, କାହାଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମନରେ ଲୋଭ ଆସିଲେ, ମହାପାପ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଲୋଭରେ ଆବୃତ ମନିଷ୍ୟ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହା ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ କେହି ବି ପରଲୋକର ଭୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ପରର ଧନ ଦଳବଳରେ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ମନିଷ୍ୟମାନେ ସଦା ଧନ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଦେବତାମାନେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି ଦେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେହି ଧନ ସିଧାସଳଖ ଦେଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ୟର ଧନ ବ୍ୟବସାୟ, ଦାନ, ଚୋରି କିମ୍ବା ବଳ ପ୍ରୟୋଗରେ ନେଇ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବଣ୍ଟି ଦିଆଯାଏ। ଏକ ବ୍ୟବସାୟୀ ବହୁ ଧାନ୍ୟ, କପଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ନେଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରି ଭାବେ—'ମୋତେ ବଡ଼ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳୁନ୍'। ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ବ୍ୟବସାୟରେ ଅନ୍ୟର ଧନ ଲାଗି ଆକାଂକ୍ଷା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କଣ ଅଛି? ଅବସର ଆସିଲେ, ସେ ବେଶି ଦାମ ପାଇଁ ଆଶା କରେ। ଏଭଳି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସଦା ପରର ସମ୍ପତ୍ତି ଅପ୍ନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିଶ୍ୱାସ କିପରି ହେବ? ଯେଉଁମାନେ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଢାକାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ; ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ତାହା ଅପରିଣତ ରହିଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପଠାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ସହ ଏଠାରେ ରହିବି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜାନକୀ ପରି। ଏପରି କହି, ଋଷି ରାଜା ଯୁଧାଜିତଙ୍କ ବିଜୟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନିଜ ସହରକୁ ଯାଅ; ଏହି ମନୋରମା ତାଙ୍କ ଶିଶୁ ପୁଅ ସହ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଯିବେ ନାହିଁ।' ଯୁଧାଜିତ କହିଲେ, 'ହେ ମୁନି, ତୁମ stubbornness ଛାଡ଼, ମନୋରମାଙ୍କୁ ପଠାଇ ଦିଅ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ବିନା ନେଇ ଯିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ଆଜି ବଳପୂର୍ବକ ନେବି ନାହିଁ।' ଋଷି କହିଲେ, 'ଯଦି ଶକ୍ତି ଥାଏ, ଆଜି ମୋ ଆଶ୍ରମରୁ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯାଅ, ଯେପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ପୂର୍ବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଗୋଉ ବଳେ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।' ଏହିପରି ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଡାକି ସାବଧାନତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆଜି ଏଠି କଣ କରିବି? ମୁଁ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନେଇଯିବି। ଦୁର୍ବଳ ଶତ୍ରୁକୁ କେବେ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ବଡ଼ ହେଲେ, ରାଜରୋଗ ପରି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି କୌଣସି ସେନା ବା ବୀର ନାହିଁ, ଯେ ମୋତେ ରୋକିପାରିବ; ମୁଁ ଏଠି ଶତ୍ରୁକୁ ଧରି ମାରିଦେବି। ସୁଦର୍ଶନ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ, ରାଜ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ହେବ।' ମନ୍ତ୍ରୀ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଛ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସେ କହିଥିଲେ।' 'ପୁରାତନ କାଳରେ, ଗାଧିପୁତ୍ର ରାଜା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ, ଏକଦିନ ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେଠି ବସିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଅନୁମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସେନା ସହ ଉଭୟ ଭୋଜନକୁ ଦଉଁଥିଲେ। ନନ୍ଦିନୀ ଗାଉ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରଦାନ ହେଲା; ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସେନା ପ୍ରସନ୍ନତା ସହିତ ଭୋଜନ କରିଲେ।' 'ନନ୍ଦିନୀର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଲେ ଓ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଗାଉ ଚାହିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—"ହେ ମୁନି, ମୁଁ ତୁମକୁ ହଜାର ଦୁଧାଳୁ ଗାଉ ଦେବି; ତୁମେ ଏହି ନନ୍ଦିନୀକୁ ମୋତେ ଦିଅ।" ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ଏହା ମୋ ବଳିପ୍ରୟୋଜନ ଗାଉ, ମୁଁ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଦେଉନି; ହଜାର ଗାଉ ତୁମେ ରଖ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗାଉ ମୋତେ ରହିବ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—"ମୁଁ ଦଶ ହଜାର, କିମ୍ବା ଲକ୍ଷ ଦେଇପାରିବି; ତୁମେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଦିଅ, ନାହିଁ ହେଲେ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯିବି।" ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ତୁମେ ଚାହିଲେ ବଳେ ନେଇଯାଅ, ମୁଁ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦେଉନି।"' 'ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସେବକମାନୋଁକୁ ଆଦେଶ କଲେ—"ଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରୁଥିବା ତୁମେ ନନ୍ଦିନୀକୁ ଧର।" ସେବକମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଗାଉକୁ ଧରିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଟାଣି ନେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତେବେ କ୍ଷୁଦ୍ରିତ ଓ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନନ୍ଦିନୀ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ମୁନି, ଏମିତି କଠୋରତାରେ ମୋତେ ଟାଣି ନେଉଛନ୍ତି, ତୁମେ କାହିଁକି ଛାଡ଼ିଦେଉଛ?" ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିଯାଉନି, ମୋ ହୃଦୟରେ ତୁମେ ରହିଛ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଆଜି ବଳେ ନେଉଛନ୍ତି, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?"' 'ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଗାଉ ରୋଷେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଦେଖାଦେଲେ କ୍ରୂର ଦାନବମାନେ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, "ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ। ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ ଓ ଗାଉକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏକାକୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚଲିଗଲେ।' 'ଶୋକାକୁଳ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଖ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିର ଅସମର୍ଥତା ଉପରେ ଦୁଃଖ କଲେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଅତିଦୁର୍ଲଭ ଭାବି, ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ବହୁ ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି, ଶେଷରେ ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଖ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁନିପଦ ଲାଭ କଲେ। ତେଣୁ, ହେ ରାଜା, ତୁମେ ବି ଏଭଳି ବିପରୀତ ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତପସ୍ବୀମାନେ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସମସ୍ତ କୁଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ।