ହେ ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ସଦା ପୁରୋଡ଼ାଶ ହୋମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ଯଥାବିଧି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ବିୟୂପ ଯଜ୍ଞ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗାଢ଼ ଆସ୍ଥା ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ୟଜ୍ଞ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ୟଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ। ରାଜସିକ ୟଜ୍ଞ ହେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁତ ସାମଗ୍ରୀ ଦିଆଯାଏ, ଯୁପ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଯଥାଯଥିଭାବେ ୟଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ଏହି ୟଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି, ଏହାର ମୂଳରେ ଅହଂକାର ଥାଏ। ତାମସିକ ୟଜ୍ଞ ଦାନବମାନେ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧ, ମଦ୍ୟପାନ, ଏବଂ ନିର୍ଦୟତା ରହିଥାଏ—ଏହି ୟଜ୍ଞ କ୍ରୂର ଓ ଅଶୁଭ ଭାବରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ମୁକ୍ତିକାମୀ ଓ ବିରକ୍ତ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ୟଜ୍ଞକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମନସିକ ଯଜ୍ଞ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ୟଜ୍ଞରେ କିଛି ନ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା ଥାଏ—ସାମଗ୍ରୀ, ଆସ୍ଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯଦିଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରନ୍ତି। ସ୍ଥାନ, କାଳ, ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ, କେବଳ ମନସିକ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ୟଜ୍ଞ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ, ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଗୁଣମୁକ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମନସିକ ୟଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳେ। ଏହା ପରେ, ମନରେ ଅନେକ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଏକ ବିଶାଳ, ମୃଦୁ ସ୍ତମ୍ଭବିହୀନ ବୃହତ୍ ଯଜ୍ଞଶାଳା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ମନରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ବେଦି ତିଆରି କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ମନସିକ ୟଜ୍ଞରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତୃ, ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ମନରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଯୁକ୍ତ ହେବା ଦରକାର। ମନରେ ଉଦ୍ଗାତୃ, ପ୍ରତିହର୍ତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱଜନମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ ଓ ଉଦାନ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନିକୁ ବେଦି ଉପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିବା ଦରକାର। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅପାନ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ, ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସମାନ ହେଉଛି ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଉଦାନ ହେଉଛି ସଭା ଅଗ୍ନି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ହବି ମଧ୍ୟ ମନରେ ନିରାକାର, ପରମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ, ମନ ହେଉଛି ହୋତୃ, ମନେ ବି ଯଜ୍ଞ କରେ; ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ନିରାକାର, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଫଳଦାୟିନୀ ନିର୍ଗୁଣ ଶକ୍ତି ସଦା ବିରକ୍ତି ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଓ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଭାବନା ସହିତ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରାଣାଗ୍ନିରେ ହବି ଦେଇବା ଉଚିତ; ପରେ, ମନକୁ ନିରାଧାର କରି, ପ୍ରାଣମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। କୁଣ୍ଡଳିନୀର ମୁଖ ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା, ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେ ଦେଖନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ମଙ୍ଗଳମୟୀଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି; ଏହି ଦେଖାରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ମୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ମାୟା ଆଦି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଦହିଯାଏ; କେବଳ ଦେହ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯେ ଜଣେ ବିଶ୍ୱମାତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ, ଏହି ବିଶ୍ୱମାୟୀକୁ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଧ୍ୟାନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଯଜ୍ଞ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ୟଜ୍ଞ ଚେଷ୍ଟା କାମନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବେଦ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ୟଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ମନସିକ ୟଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ୟଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି; ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେ ସର୍ପସତ୍ର କରିଥିଲେ, ସେ ତାମସିକ ଥିଲା। ଦୁଷ୍ଟ ତକ୍ଷକଙ୍କ ଶତ୍ରୁତା ପୂରଣ ହୋଇଛି; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ସର୍ପ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିଯାଇଥିଲେ। ଏବେ, ଏହି ବିଶ୍ୱମାତାଙ୍କ ୟଜ୍ଞ ବିଧିବତ୍ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବିଷ୍ଣୁ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଆପଣ କରନ୍ତୁ, ରାଜାଙ୍କ ରାଜା; ମୁଁ ବିଧି କହିବି। ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବିଧି ଓ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ। ସେମାନେ ଦେବୀ ବୀଜ ସ୍ଥାପନାରେ ଦକ୍ଷ, ମନ୍ତ୍ର ମାର୍ଗରେ ପ୍ରଭୀନ; ସେମାନେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ହେବେ, ଆପଣ ନିଜେ ଯଜ୍ କରିବେ। ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରି, ତାହାର ଫଳ ଦାନ କରି, ଏହି ମହାରାଜ, ଅପନଙ୍କ ଅପଦସ୍ଥ ପିତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରି ଯେ ପାପ ହୁଏ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ଶାପର ଦୋଷ ଯେ ଆପଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଲାଗିଛି, ତାହା ମୋଚନ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପଦଂଶ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା; ମୃତ୍ୟୁ ନ ମାଟି ଉପରେ ହୋଇଥିଲା, ନ ଦର୍ବ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ। ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିନଥିଲେ, ନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବା ବେଳେ; ସେଉଁଠାରେ ରାଜମହଳରେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ନରକର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଏକ ମୂଳ କାରଣ ଅଛି, ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇନଥିଲା। ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ଅଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥିବା ବେଳେ, ଉପାୟ ନଥିଲେ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।