ଦୈତ୍ୟମାନେ ବହୁତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ, ହରି ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କର ବଜ୍ରାଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ। ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ହେଲା, ସେ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ହେଲା; ନହେଲେ, ପଞ୍ଚାଳରାଜା ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ସଫଳ ହେଇପାରିଥାନ୍ତେ। ଭୃଗୁବଂଶୀ ବର୍ଧ୍ୱାଜଙ୍କ ବିନାଶ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଜନ୍ମ ପାଇଁ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀ ଯଜ୍ଞ ବେଦିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ପୂର୍ବେ ଦଶରଥ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଅସନ୍ତାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚାରିପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ଯଥାବିଧି କରାଯାଏ ତେବେ ସଫଳତା ମିଳେ; ଯଦି ତ୍ରୁଟି ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ମିଳେ, ରାଜା! ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଏକ ତ୍ରୁଟି ହେଲା, ଯାହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡ଼ାରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସତ୍ୟବାଦୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଧର୍ମିକ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞରେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେବା, କିମ୍ବା ଅହଂକାରରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ରାଜନ୍, ଶୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯଜ୍ଞ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଏହିଠିକୁ ବୈଖାନସ ଋଷିମାନେ ମହାୟଜ୍ଞ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସର୍ବଦା ନ୍ୟାୟସଂପାଦିତ, ଅରଣ୍ୟରୁ ଆଣା, ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବଦା ପୁରୋଡାଶ ହୋମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ବିୟୂପ ଯଜ୍ଞ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରସହିତ କରନ୍ତି, ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖନ୍ତି—ଏପରି ଯଜ୍ଞଗୁଡିକୁ ରାଜା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ମନାଯାଏ। ରାଜସିକ ଯଜ୍ଞମାନେ ବହୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯୂପସ୍ଥମ୍ଭ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ଗୃହସ୍ଥମାନେ କରନ୍ତି, ଏଠାରେ ଅହଂକାର ଥାଏ। ତାମସିକ ଯଜ୍ଞ ଦାନବମାନଙ୍କର, କ୍ରୋଧ, ମଦ ଓ ଦୟାହୀନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହା ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ମୁନିମାନେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ଅସଙ୍ଗ ଓ ମହାତ୍ମା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାନାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା କିମ୍ବା କ୍ରିୟାରେ କୌଣସି ତ୍ରୁଟି ରହିପାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ; କେବଳ ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ଏହିପରି ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଦରକାର, ଗୁଣମୁକ୍ତ କରିବା ଦରକାର; ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ସେତେବେଳେ ଏହି ମହାୟଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ମନରେ ବିଶାଳ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ, ଅନେକ ଯୋଜନ ଆୟତନର, ମୃଦୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥମ୍ଭ ସହିତ। ସେଠାରେ ମନରେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ବେଦି ବିନ୍ୟାସ କରିବା ଓ ନିୟମାନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ମନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଚୟନ କରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ହୋତୃ, ପ୍ରସ୍ତୋତୃ ନିୟମାନୁସାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଦରକାର। ଉଦ୍ଗାତୃ, ପ୍ରତିହର୍ତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ସଭ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥାନୁସାରେ ମନରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି—ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ସମାନ, ଉଦାନ—ବେଦିରେ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଦରକାର। ଏଠି, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଅପାନ ହେଉଛି ଆହବନୀୟ, ବ୍ୟାନ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ସମାନ ହେଉଛି ଆବସଥ୍ୟ ଅଗ୍ନି। ଉଦାନ ସଭାଅଗ୍ନି ଭାବରେ ମନାଯାଏ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମନରେ ନିରାକାର, ପରମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ। ଏହାବେଳେ, ମନ ନିଜେ ହୋତୃ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଯଜ୍ଞର ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି ନିରାକାର, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଫଳଦାୟିନୀ ନିର୍ଗୁଣା ଶକ୍ତି ସବୁବେଳେ ବିରକ୍ତି ଓ ଶୁଭତା ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏହି ଭାବନାରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଜୀବନ୍ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚପ୍ରାଣ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର; ପରେ, ମନକୁ ନିରାଶ୍ରୟ କରି, ପ୍ରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। କୁଣ୍ଡଳିନୀର ମୁଖ ମାର୍ଗରେ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ଅନୁଭବରେ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ମହାଦେବୀକୁ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। କେବଳ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଅଚଞ୍ଚଳ ମନେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ସମସ୍ତେ ଆତ୍ମାରେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ଶୁଭାଙ୍ଗନୀକୁ ଦେଖନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି, ତିନି ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ। ଏହାପରେ, ରାଜନ୍, ମାୟା ଆଦି ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଦହିଯାଏ; କେବଳ ଦେହ ରହିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ବାରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କର୍ମ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି, ସେ ଜୀବନ୍ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେ ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରିଥାନ୍ତି, ପ୍ରିୟ ଜନ! ତେଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଶ୍ରୀମତୀ ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣ, ମନନ ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ। ଏପରି ଯଜ୍ଞ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅବସାନଶୀଳ। ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞକୁ ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରାଯାଏ—ଏହି ଭାବ ହେଉଛି ବେଦର ଉପଦେଶ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତିଅନୁସାରେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ତେଣୁ, ମାନସିକ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଅବିନାଶୀ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବିଜୟକାମନା ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପୟୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା ସର୍ପସତ୍ର ତାମସିକ ଥିଲା।